Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-08-31T23:44:01.969704+00:00

Muxaddes Kitap: 2 Patshalar

Muxaddes Kitap: 2 Patshalar

1. Alǵí sóz

1. 2 Patshalar

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

2 Patshalar

2 Patshalar

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

Alǵí sóz

Patshalar tuwralı ekinshi kitap

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitaptıń kóp bólimi patsha Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde júz bergen waqıyalardan ibarat. Kitapta patsha Dawıttıń erisken jeńisleri, ámelge asırǵan iygilikli isleri, qılǵan gúnaları hám sol gúnalardıń aqıbetleri haqqında sóz etiledi. Qudayǵa qulaq salıwshılıq bereket alıp keletuǵının, boysınbawshılıq bolsa jaza hám apat alıp keletuǵının patsha Dawıttıń ómirinde anıq kóremiz.

Patsha Shauldıń óliminen soń, Yahuda urıwı Dawıttı ózlerine patsha etip tayınlaydı. Qalǵan barlıq Izrail urıwları bolsa Shaul ulı Ish-Boshetti ózlerine patsha qılıp qoyadı. Dawıt penen Ish-Boshettiń arasında jeti jıl urıs boladı. Aqırı, Dawıt barlıq Izrail hám Yahuda ellerin biriktirip, patsha boladı.

Dawıt Erusalim qalasın ebus xalqınan tartıp alıp, óz patshalıǵınıń jańa paytaxtı qıladı hám Kelisim sandıǵın usı jerge alıp keledi. Ol Qudayǵa arnap Ibadatxana qurıwdı niyet qılıp, ol jerdi Kelisim sandıǵı saqlanatuǵın bir orın qılmaqshı boladı. Biraq Quday Dawıtqa bunnan da joqarı izzet kórsetpekshi boladı. Ol Dawıtqa: «Men sen ushın bir shańaraq tikleymen, atıńdı mártebeli qılaman, sen qúdiretli húkimdar bolasań, seniń áwladıń máńgi patsha boladı», – dep wáde beredi. Keyin ala Dawıttıń ulı Sulayman Qudayǵa arnap Ibadatxana quradı.

Dawıt Izraildıń dushpanların jeńiliske ushıratadı hám kúshli patshalıqtıń húkimdarı boladı. Soǵan qaramay, ol gúnaǵa qol uradı. Bul gúnanıń aqıbetinde Quday Dawıtqa awır apat jawdıradı. Bul apattıń kópshiligi óz shańaraǵı ishinde júz beredi.

Dawıt minsiz bolmasa da, Qudayǵa sadıq bolıp, jalǵız Oǵan sıyınadı. Sonıń ushın, Quday Dawıtqa miyrimin túsirip, patshalıq taxtın máńgi bekkem qılatuǵının aytıp, wáde beredi hám onıń násilin bekkemleydi.

1

Dawıttıń Shauldıń ólimi tuwralı esitiwi

1^1Shaul patsha qaza tapqan edi. Sol arada Dawıt amalekler ústinen jeńiske erisip, Siklag qalasına qaytıp keldi hám ol jerde eki kún qaldı+. 2Úshinshi kúni Shauldıń ordasınan qayǵısınıń belgisi retinde kiyimlerin jırtıp, basına topıraq shashqan bir adam keldi. Ol Dawıtqa jaqınlasqannan jerge jıǵılıp, oǵan tájim etti. 3Dawıt onnan:

– Qay jerden kiyatırsań? – dep soradı.

Sol adam Dawıtqa:

– Izrail ordasınan qashıp qutıldım, – dep juwap berdi.

4Dawıt oǵan:

– Ne boldı? Maǵan aytıp ber, – dedi.

Sol adam Dawıtqa:

– Áskerler sawash maydanınan qashıp ketti. Olardıń kópshiligi qırılıp qaldı. Solardıń ishinde Shaul menen onıń ulı Ionatan da óldi, – dedi.

5Sonda Dawıt xabarshı jigitten:

– Shauldıń hám onıń ulı Ionatannıń ólgenin qayaqtan bileseń? – dep soradı.

6Jigit Dawıtqa bılay dep juwap berdi:

– Tosattan Gilboa tawına barıp qaldım. Qarasam, ol jerde Shaul nayzasına súyenip turǵan eken. Al dushpannıń sawash arbaları menen arbakeshleri bolsa, oǵan jaqınlasıp kiyatırǵan eken+. 7Sonda Shaul artına burılıp, meni kórip qaldı da, qasına shaqırdı. Men oǵan: «Lábbáy», – dedim. 8Ol mennen: «Sen kimseń?» – dep soradı. Men oǵan: «Men bir amalekpen», – dep juwap berdim. 9Shaul maǵan: «Berman kelip, meni óltir. Sebebi janım shıqpay, qıynalıp atırman», – dedi+. 10Men janına barıp, onı óltirdim. Óytkeni awır jaraqatlanıp qulaǵannan keyin, tiri qalmaytuǵının bilgen edim. Men onıń basındaǵı tajı menen qolına taǵılǵan shınjırın aldım hám olardı usı jerge, mırzam, sizge alıp keldim.

11Bunı esitken Dawıt hám onıń janındaǵılar qayǵıdan kiyimlerin jırttı+. 12Olar qılıshtan qaza tapqan Shaul, onıń ulı Ionatan hám Jaratqan Iyeniń xalqı bolǵan izraillılar ushın keshke shekem joqlaw aytıp jılap, oraza tuttı.

13Dawıt ózine xabar alıp kelgen jigitten:

– Qay jerliseń? – dep soradı.

Jigit oǵan:

– Men bir kelgindi amalektiń ulıman, – dep juwap berdi.

14Sonda Dawıt oǵan:

– Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamına qol kóterip, onı óltiriwge qorqpadıń ba? – dedi+. 15Sońınan Dawıt adamlarınan birin shaqırıp:

– Bar, onı óltir! – dep buyırdı. Solay etip, sol adam amalek jigitti óltirdi.

16Dawıt amalek jigitke:

– Óz basıńa óziń jettiń. Óytkeni: «Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamın men óltirdim», – dep ózińe qarsı óz awzıń menen gúwalıq berdiń, – dedi.

Dawıttıń Shaul hám Ionatan ushın aytqan joqlawı

17Dawıt Shaul hám onıń ulı Ionatan ushın joqlaw ayttı. 18Sońınan bul jır Yahuda xalqına úyretilsin dep buyırdı. «Oq jay» dep atalǵan usı jır Ádildiń kitabında jazılǵan:

19«Háy Izrail! Biyik tóbeshiklerde joq boldı saltanatıń!

Qalay jerge quladı batırlarıń?!
20Bul xabardı Gatqa esittirmeń,
Ashkelon kóshelerinde jayıp júrmeń.
Esitip, filist qızları quwanbasın,
Súnnetsizlerdiń qızları yoshlanbasın+.
21Háy, Gilboa tawları,
Ústińizge shıq túsip, jawın jawmasın,
Jerleriń ónim de bermesin.
Sebebi batırlardıń qalqanı,
Endi qaytıp maylanbaytuǵın Shauldıń qalqanı,
Sol jerde qulatıldı+.
22Ólgenlerdiń qanısız, batırlardıń tánisiz,
Ionatannıń oq jayı keri qaytpas edi,
Shauldıń qılıshı hesh bos qaytpas edi.

23Shaul menen Ionatan súykimli hám jaǵımlı edi,

Ómirde de, ólimde de birge boldı olar.

Olar búrkitlerden de shaqqanıraq,

Arıslanlardan da kúshlirek edi.

24Háy, Izrail qızları!

Sizlerge bezelgen qırmızı kiyimler kiygizgen,

Kiyimińizdi altın bezeniw buyımları menen bezegen,

Shaul ushın jılańlar!

25Wah, qalay qaza taptı batırlar sawashta!

Biyikligińde jatır óli Ionatan.

26Seniń ushın qayǵıraman, tuwısqanım Ionatan,

Men ushın sen júdá qádirli ediń,

Súyispenshiligiń men ushın,

Artıq edi hayal muhabbatınan+.

27Wah, qalay qaza taptı batırlar!

Qalay joq boldı urıs quralları!»

2

Dawıttıń Yahudaǵa patsha bolıwı

2^1Bunnan keyin, Dawıt Jaratqan Iyeden:

– Yahuda qalalarınıń birine barayın ba? – dep soradı.

Jaratqan Iye oǵan:

– Bar, – dep juwap berdi.

Dawıt Onnan:

– Qay jerge barayın? – dep soradı.

Jaratqan Iye Dawıtqa:

– Xebronǵa bar, – dep juwap berdi+. 2Solay etip, Dawıt óziniń eki hayalı: izreelli Axinoam hám karmelli Nabaldıń jesiri Abigayıl menen birge sol jerge ketti+. 3Dawıt óziniń janındaǵı adamların da xojalıqları menen birge alıp ketti. Olar Xebronnıń ózine hám átirapındaǵı qalalarǵa ornalastı+. 4Sonda yahudalılar Xebronǵa kelip, Dawıttı maylap, Yahudaǵa patsha etip qoydı. Sońınan olar Dawıtqa:

– Yabesh-Gilad turǵınları Shauldıń denesin jerledi, – dedi+.

5Dawıt Yabesh-Gilad turǵınlarına xabarshılar jiberip, olarǵa bılay dedi: «Mırzańız Shauldı jerlep, oǵan kórsetken sadıqlıǵıńız ushın Jaratqan Iye sizlerdi jarılqasın! 6Endi sizlerge Jaratqan Iye miyrim-shápáátin hám sadıqlıǵın kórsetsin. Bul isińiz ushın, men de sizlerge jaqsılıq qılaman. 7Sonlıqtan kúshli hám márt bolıńlar! Mırzańız Shaul qaytıs boldı. Al Yahuda xalqı bolsa, meni maylap, ózlerine patsha etip qoydı».

Izrail menen Yahuda arasındaǵı sawash

8Shauldıń sárkárdası Ner ulı Abner Shauldıń ulı Ish-Boshetti[*] Maxanayımǵa alıp bardı+. 9Ol jerde Abner Ish-Boshetti Giladtıń, Asherdiń, Izreeldiń, Efrayımnıń, Benyaminniń hám pútkil Izraildıń ústinen patsha etip tayınladı. 10Shauldıń ulı Ish-Boshet qırıq jasında patsha bolıp, Izrailda eki jıl patshalıq etti. Biraq Yahuda xalqı Dawıt penen birge qaldı. 11Dawıt Xebronda Yahuda xalqına jeti jıl altı ay patshalıq etti+.

12Bir kúni Ner ulı Abner Shauldıń ulı Ish-Boshettiń adamları menen birge Maxanayımnan Gibonǵa ketti. 13Al Seruya ulı Ioab bolsa, Dawıttıń adamları menen barıp, Gibon háwiziniń janında olardı qarsı aldı. Usı eki topardıń biri háwizdiń bir tárepinde, ekinshisi ekinshi tárepinde otırdı+. 14Sonda Abner Ioabqa:

– Jigitler orınlarınan turıp, kóz aldımızda alıssın, – dep usınıs qıldı.

Ioab oǵan:

– Meyli, alısa ǵoysın, – dep kelisim berdi.

15Solay etip, Benyamin urıwınan Shauldıń ulı Ish-Boshet tárepten on eki adam hám Dawıt tárepten on eki adam aldıǵa shıqtı. 16Olardıń hár biri qarsılasınıń basınan uslap aldı da, bir-biriniń búyirine qılısh shanshıp, birgelikte jan tapsırdı. Sonlıqtan Gibondaǵı sol jerge Xelqat-Hassurim[*] degen at berildi.

17Sol kúni sawash júdá qatal tús alıp, Dawıttıń adamları Abner menen izraillılardı jeńiliske ushırattı. 18Seruyanıń úsh ulı: Ioab, Abishay hám Asahel de sol jerde edi. Asahel jeyran sıyaqlı shapqır edi+. 19Ol izinen qalmay, Abnerdi quwalap ketti.

20Sonda Abner artına burılıp:

– Asahel, bul senbiseń? – dep soradı.

Asahel oǵan:

– Awa, bul men, – dep juwap berdi.

21Abner oǵan:

– Izimnen quwıwdı toqtatıp, jigitlerdiń birine hújim qıl da, qural-jaraǵın al, – dedi.

Biraq Asaheldiń Abnerdi quwıwdı toqtatqısı kelmedi.

22Sonda Abner Asahelge jáne eskertip:

– Meni quwıwdı toqtat! Seni óltiriwimniń nege keregi bar? Sońınan tuwısqanıń Ioabtıń júzine qalay qarayman? – dedi.

23Biraq Asahel quwıwdı toqtatpaǵanlıqtan, Abner nayzasınıń artqı ushın Asaheldiń qarnına tıǵıp jiberdi. Nayza Asaheldiń arqasın tesip shıqtı. Ol jerge jıǵıla sala, jan berdi. Asahel jıǵılıp ólgen jerden ótip baratırǵanlardıń hámmesi sol jerde toqtap qaldı.

24Al Ioab penen Abishay Abnerdi quwıwdı dawam etip, kún batqanda, Gibon shóline ketetuǵın joldaǵı Giaxtıń qarsı aldındaǵı Amma tóbeshigine keldi. 25Benyamin urıwınıń adamları Abnerdiń izine erip jıynalıp, bir toparǵa birlesti hám bir tóbeshiktiń basına shıǵıp, sap tartıp turdı.

26Abner dawıslap baqırıp, Ioabqa:

– Qılıshımız máńgige insanlardı qırıwı kerek pe? Yamasa sen bunıń aqıbetiniń qayǵılı bolatuǵının bilmeyseń be? Áskerlerińe tuwısqanların quwıwdı toqtatıwdı qashan buyırasań? – dedi.

27Ioab Abnerge:

– Tiri Quday haqı ant ishemen: eger óziń aytpaǵanıńda, áskerler erteń azanǵa shekem tuwısqanların quwıwdı toqtatpaǵan bolar edi, – dep juwap berdi. 28Sońınan Ioab kárnay shertti hám pútkil xalıq toqtadı. Keyin olar izraillılardı quwmadı da, olar menen urıspadı da.

29Abner hám onıń adamları tún boyı Iordan tegisligi boylap júrdi. Olar Iordan dáryasın kesip ótip, Bitron jolı arqalı Maxanayımǵa qaytıp bardı.

30Ioab ta Abnerdi quwıwdı toqtatıp, qaytıp kelgennen soń, hámme adamların jıynadı. Asahelden basqa, Dawıttıń adamlarınan jáne on toǵız adam qazalanǵan bolıp shıqtı. 31Biraq Dawıttıń adamları Abner táreptegi Benyamin urıwınıń adamlarınan úsh júz alpıs adamdı óltirgen edi. 32Ioab hám onıń adamları Asaheldiń denesin alıp kelip, Beytlehemdegi ákesiniń qábirine jerledi. Sońınan olar tún boyı jol júrip, tań ata Xebronǵa jetip keldi.

3

3^1•Shauldıń tárepdarları menen Dawıttıń tárepdarları arasındaǵı urıs uzaq dawam etti. Dawıttıń kúshine kúsh qosılǵan sayın, Shauldıń tárepdarları hálsirep bara berdi.

Dawıttıń Xebronda tuwılǵan ulları

2Xebronda tuwılǵan Dawıttıń ulları: tuńǵısh ulı Amnon. Ol izreelli Axinoamnan tuwıldı+. 3Ekinshisi Kileab bolıp, ol karmelli Nabaldıń jesiri Abigayıldan tuwıldı. Úshinshisiniń atı Abshalom, ol Geshur patshası Talmaydıń qızı Maaxadan tuwıldı+. 4Tórtinshisi Xaggitten tuwılǵan Adoniya, besinshisi Abitaldan tuwılǵan Shefatiya,+
5altınshısı Dawıttıń Egla degen hayalınan tuwılǵan Itream edi. Dawıttıń bul ullarınıń hámmesi Xebronda tuwıldı.

Abnerdiń Dawıtqa qosılıwdı sheshiwi

6Shauldıń tárepdarları menen Dawıttıń tárepdarları arasında urıs dawam etip atırǵanda, Abner Shauldıń tárepdarları arasında kúshke tolıp bara berdi.

7Shauldıń Rispa degen bir toqalı bar bolıp, ol Ayya degen adamnıń qızı edi. Bir kúni Ish-Boshet Abnerden:

– Ne ushın sen ákemniń toqalı menen jattıń? – dep soradı+.

8Ish-Boshettiń sorawına qattı ǵázeplengen Abner oǵan bılay dep baqırdı:

– Men ne Yahudaǵa xızmet qılıp júrgen bir kópek pe edim? Men usı kúnge deyin, ákeńiz Shauldıń xojalıǵına, tuwısqanlarına hám doslarına sadıq boldım. Sizdi de Dawıtqa satıp bermedim. Biraq búgin siz meni usı hayal sebepli ayıplap atırsız. 9Jaratqan Iyeniń Dawıtqa ishken antın júzege asırmasam, onda Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın!+
10Ol patshalıqtı Shauldıń násilinen tartıp alıp, Dannan Beer-Shebaǵa shekem sozılǵan Izrail menen Yahudada Dawıttıń patshalıǵın ornatatuǵının aytıp, wáde etken edi+. 11Ish-Boshet Abnerden qorqqanlıqtan, oǵan basqa hesh nárse ayta almadı.

12Bunnan keyin, Abner óz atınan Dawıtqa xabarshılar jiberip, bılay dedi: «Bul eldi siz basqarıwıńız kerek emes pe? Eger meniń menen kelisim dúzseńiz, pútkil Izraildı siz tárepke awdırıw ushın, járdem beremen».

13Dawıt oǵan: «Yaqshı, men seniń menen kelisim dúzemen. Biraq bir shártim bar: meni kóriwge kelgenińde, Shauldıń qızı, hayalım Mixaldı da óziń menen birge alıp kel. Bolmasa, aldıma kelmey-aq qoy», – dedi+.

14Sońınan Dawıt Shauldıń ulı Ish-Boshetke de xabarshılar jiberip, olar arqalı: «Qalıń malǵa júz filisttiń súnnet terisin tólep alǵan hayalım Mixaldı maǵan qaytarıp ber», – dedi+. 15Sonda Ish-Boshet adamlar jiberip, Mixaldı kúyewi Paltieldiń úyinen aldırdı. Paltiel Layısh degen adamnıń ulı edi+. 16Kúyewi jılawı menen Baxurimge shekem hayalına erip bardı. Biraq Abner oǵan: «Izińe qayt», – degende, ol izine qaytıp ketti.

17Sol arada Abner Izraildıń aqsaqalları menen ushırasıp, olarǵa bılay dedi: «Sizler kópten beri Dawıttıń ózlerińizge patsha bolıwın qálegen edińiz. 18Endi bunı iske asırıń. Sebebi Jaratqan Iye Dawıt haqqında: „Qulım Dawıt arqalı xalqım Izraildı filistlerdiń hám pútkil dushpanlarınıń qolınan qutqaraman“, – degen edi». 19Abner benyaminliler menen de sóylesti. Sońınan ol Izrail xalqınıń hám Benyamin urıwınıń qálewi tuwralı Dawıtqa xabarlaw ushın Xebronǵa ketti.

20Abner janına jigirma adamdı alıp Xebronǵa, Dawıttıń janına bardı. Dawıt Abner hám onıń janındaǵılar ushın zıyapat berdi.

21Abner Dawıtqa:

– Endi barıp, pútkil Izrail xalqın jıynap, taqsırım, siziń aldıńızǵa alıp keleyin. Olar siz benen kelisim dúzsin. Sonda siz qálegen jerińizdiń hámmesi ústinen patshalıq qılasız, – dedi.

Bunnan soń, Dawıt Abnerdi shıǵarıp saldı. Ol da aman-esen jolına tústi.

Ioabtıń Abnerdi óltiriwi

22Kóp uzamay, Dawıttıń adamları menen Ioab bir basqınshılıqtan qaytıp keldi. Olar ózleri menen birge kóp olja alıp kelgen edi. Biraq sol waqıtta Abner Xebronda Dawıttıń janında joq edi. Sebebi Dawıt onı shıǵarıp salǵan bolıp, ol aman-esen jónep ketken edi. 23Ioab hám onıń janındaǵı pútkil áskerler Xebronǵa kelgende, olarǵa Ner ulı Abnerdiń patshaǵa kelgeni, patshanıń onı qaytarıp jibergeni, onıń da aman-esen úyine qaytqanı tuwralı xabarladı. 24Sonda Ioab patshaǵa kelip:

– Siz ne islep qoydıńız? Abner óz ayaǵı menen aldıńızǵa kelgen bolsa, onı nege bosatıp jiberdińiz? Ol ketip qalıptı-ǵo! 25Ner ulı Abnerdi ózińiz bilesiz. Ol sizdi aldaw ushın, qay jerge barıp, qay jerden keletuǵınıńızdı hám neler isleytuǵınıńızdı biliw ushın kelgen, – dedi.

26Ioab Dawıttıń janınan shıqqannan keyin, Abnerdiń izinen xabarshılar jiberdi. Xabarshılar onı Sira suw saqlaǵıshınıń janınan qaytarıp alıp keldi. Dawıt bunnan biyxabar edi. 27Abner Xebronǵa qaytıp kelgende, Ioab ózin onıń menen jeke sóylesip alatuǵın adamday kórsetip, onı qala dárwazasınan kirgizdi. Tuwısqanı Asaheldiń qanın tókkeni ushın, Ioab sol jerde Abnerdiń qarnına pıshaq urıp óltirdi+. 28Dawıt bul waqıyanı esitkende bılay dedi: «Men de, meniń patshalıǵım da Ner ulı Abnerdiń qanı ushın Jaratqan Iyeniń aldında máńgige ayıpsızbız. 29Onıń qanınıń qunı Ioabtıń hám onıń ákesiniń pútkil úy-ishiniń moynında. Ioabtıń urpaǵınan irińli jaraǵa hám jaman teri keselligine shalınǵanlar, baldaqqa súyengenler, qılıshtan ólgenler, nanǵa zar bolǵanlar hesh qashan arılmasın»+.

30Solay etip, Ioab hám onıń inisi Abishay Abnerdi óltirdi. Óytkeni Abner Gibondaǵı sawashta olardıń inisi Asaheldi óltirgen edi+.

31Sońınan Dawıt Ioabqa hám onıń janındaǵılarǵa:

– Kiyimlerińizdi jırtıp, aza kiyimin kiyińler hám Abner ushın jılańlar, – dep buyrıq berdi. Dawıt patshanıń ózi Abnerdiń tabıtınıń izinde júrdi. 32Olar Abnerdi Xebronǵa jerledi. Patsha Abnerdiń qábiriniń basında dawıs shıǵarıp jıladı. Sol jerdegi pútkil xalıq ta jıladı. 33Sońınan patsha Abner ushın mına joqlawdı ayttı:

«Abner, sen bir aqmaq sıyaqlı óliwiń kerek pe edi?

34Qollarıń baylawlı, ayaqlarıń kisenlewli emes edi-ǵo.

Biraq sen qaraqshılar qolınan óltirilgen adam sıyaqlı qaza taptıń».

Hámme Abner ushın jáne jıladı.

35Xalıq Dawıtqa barıp, kún batpastan burın onı bir nárse jep alıwǵa kóndirmekshi bolǵanda, Dawıt ant iship bılay dedi:

– Kún batpastan aldın nan yamasa bir nárse jesem, Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın!

36Pútkil xalıq bunı bildi hám patshanıń barlıq islerin unatqanı sıyaqlı, bul isin de unattı. 37Sol kúni Yahudadaǵı hám Izraildaǵı hár bir adam Ner ulı Abnerdiń óliminde patshanıń qolı joqlıǵın bildi.

38Patsha adamlarına bılay dedi:

– Búgin Izrailda bir basshınıń, ullı bir adamnıń ólgenin bilmeysizler me? 39Men maylanıp, patsha etip qoyılǵan bolsam da, búgin hálsizben. Al mına Seruyanıń ulları bolsa, mennen kúshlirek. Jaratqan Iye jamanlıq islegenge jamanlıǵına jarasa qaytarsın!+

4

Ish-Boshettiń óltiriliwi

4^1Shauldıń ulı Ish-Boshet Abnerdiń Xebronda óltirilgenin esitkende, qáweterge tústi. Pútkil Izrail xalqı da qorqısıp qaldı. 2Ish-Boshettiń xızmetinde basqınshılar toparın basqaratuǵın Baana hám Rexab degen eki adam bar edi. Olar Benyamin urpaǵınan bolǵan beerotlı Rimmonnıń ulları edi. Beerot qalası benyaminlilerge tiyisli qala dep sanalatuǵın edi+. 3Sebebi beerotlılar qalanı taslap, Gittayımǵa qashıp ketken edi. Sonlıqtan olar usı kúnge shekem sol jerde kelgindi bolıp jasap kiyatır+.

4Shauldıń ulı Ionatannıń eki ayaǵı da láń bolıp qalǵan Mefiboshet[*] degen bir ulı bar edi. Izreelden Shaul menen Ionatannıń qazalanǵanı haqqında xabar kelgende, Mefiboshet bes jasta edi. Sonda tárbiyashısı onı alıp qashıp ketken edi. Ol balanı asıǵıs alıp qashıp baratırǵanda, balanı qolınan túsirip alǵanlıqtan, bala mayıp bolıp qalǵan edi+.

5Beerotlı Rimmonnıń ulları Rexab penen Baana jolǵa shıǵıp, kún qattı qızǵan waqıtta Ish-Boshettiń úyine kelgende, Ish-Boshet uyıqlap jatırǵan edi. 6Rexab hám onıń tuwısqanı Baana biyday alatuǵın adam sıyaqlı úyge kirip, Ish-Boshettiń qarnına qanjar tıǵıp óltirdi de, qashıp ketti. 7Waqıya bılay bolǵan edi: olar úyge kirgende, Ish-Boshet uyıqlaytuǵın bólmesindegi óz tóseginde jatırǵan edi. Rexab penen Baana Ish-Boshetti óltirip, basın kesip aldı hám bastı kóterip, pútkil tún boyı Iordan tegisligi arqalı júrdi. 8Olar Ish-Boshettiń basın Xebronǵa, Dawıt patshaǵa alıp kelip, oǵan:

– Mine, sizdi óltirmekshi bolǵan dushpanıńız Shauldıń ulı Ish-Boshettiń bası! Jaratqan Iye búgin Shauldan hám onıń urpaǵınan taqsırım, siziń óshińizdi aldı, – dedi.

9Biraq Dawıt beerotlı Rimmonnıń ulları Rexab penen onıń tuwısqanı Baanaǵa bılay dep juwap berdi:

– Meni hár túrli bále-qadalardan qutqarǵan tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen:+
10burın Shauldıń ólimi haqqında xabardı maǵan xosh xabar retinde alıp kelgen adamdı uslap alıp, Siklagta óltirgen edim. Ákelgen xosh xabarı ushın oǵan berilgen sıy usı boldı+. 11Endi ayıpsız bir adamdı óz úyinde, óz tóseginde óltirgen jawız adamlar da sózsiz óltiriledi. Onıń qanı ushın sizlerden ósh alıp, sizlerdi jer betinen joq qılıp jibermeymen be?

12Sońınan Dawıt adamlarına buyrıq berdi. Olar eki tuwısqandı óltirip, olardıń ayaq-qolların kesti de, denesin Xebrondaǵı háwizdiń boyına asıp qoydı. Al Ish-Boshettiń basın aparıp, Xebrondaǵı Abnerdiń qábirine jerledi.

5

Dawıttıń Izrailǵa patsha bolıwı

5^1•Izraildıń barlıq urıwları Xebronǵa, Dawıtqa kelip, bılay dedi: «Bizler siziń óz súyegińiz hám óz etińizbiz. 2Burın Shaul patshamız bolǵan waqıtta sawashta Izraildı ózińiz baslap júretuǵın edińiz. Jaratqan Iye sizge: „Xalqım Izrailǵa sen shopanlıq etip, Izrail ústinen húkimdar bolasań“, – dep wáde bergen edi»+. 3Solay etip, Izraildıń barlıq aqsaqalları Xebronǵa, patsha Dawıttıń aldına kelgende, Dawıt Xebronda Jaratqan Iyeniń aldında olar menen kelisim dúzdi. Olar da Dawıttı maylap, Izrailǵa patsha etip qoydı.

4Dawıt otız jasında patsha bolıp, qırıq jıl patshalıq etti+. 5Ol Xebronda jeti jıl altı ay Yahuda ústinen, Erusalimde otız úsh jıl pútkil Izrail hám Yahuda ústinen patshalıq etti+.

6•Patsha hám onıń adamları Erusalimde jasap atırǵan ebus xalqına shabıwıl jasaw ushın jolǵa shıqqanda, ebus xalqı: «Dawıt bul jerge kire almaydı», – dep oylap, Dawıtqa:

– Sen bul jerge kire almaysań. Soqırlar menen sholaqlar-aq seni quwıp saladı, – dep baqırdı+. 7Degen menen, Dawıt Sion qorǵanın qolǵa kirgizdi. Keyin ala bul qorǵan Dawıttıń qalası dep ataldı.

8Sol kúni Dawıt adamlarına bılay dedi:

– Ebus xalqın jeńbekshi bolǵan hár bir adam suw tarmaqları arqalı barıp, Dawıttı jek kóretuǵın sol sholaq hám soqır ebuslardı joq qılsın.

Sonlıqtan: «Soqırlar menen sholaqlar sarayǵa kirmeydi», – degen gáp qalǵan eken.

9Bunnan keyin, Dawıt qorǵan qalaǵa ornalasıp aldı hám onı Dawıttıń qalası dep atadı. Ol qorǵannıń aynala dógeregine Millo degen jerden baslap qosımsha qorǵan qurdı+. 10Dawıt kúshke tolıp bara berdi. Óytkeni Álemniń Qudayı Jaratqan Iye onıń menen birge edi+.

11•Tir patshası Xiram Dawıtqa elshiler, sonıń menen birge kedr aǵashların, aǵash ustaların hám tas qalawshılardı jiberdi. Bul adamlar Dawıt ushın bir saray qurdı+. 12Sonda Dawıt Jaratqan Iyeniń ózin Izrailǵa patsha etip tayınlaǵanın hám Óz xalqı Izrail ushın onıń patshalıǵın dańqqa eristirgenin túsindi.

13Dawıt Xebronnan Erusalimge kelgennen keyin de ózine jáne toqallar hám hayallar alıp, olardan da ul hám qızlar kórdi. 14Dawıttıń Erusalimde tuwılǵan ul-qızlarınıń atları mınalar: Shammua, Shobab, Natan, Sulayman,+
15Ibxar, Elishua, Nefeg, Yafia, 16Elishama, Elyada hám Elifelet.

Filistlerdiń jeńiliske ushırawı

17•Filistler Dawıttıń maylanıp, Izrailǵa patsha etip qoyılǵanın esitkende, pútkil filist áskerleri Dawıttı qolǵa túsiriw ushın izlep ketti. Bunı esitken Dawıt qorǵanǵa ketti. 18Filistler kelip, Refaim oypatlıǵına jaylastı+. 19Dawıt Jaratqan Iyeden:

– Filistlerge qarsı júris qılayın ba? Olardı maǵan táslim eteseń be? – dep soradı.

Jaratqan Iye Dawıtqa:

– Awa, júris qıl. Olardı saǵan sózsiz táslim etemen, – dedi.

20Sonda Dawıt áskerleri menen birge Baal-Perasimge ketti hám ol jerde filistlerdi qıyrattı. Keyin ol: «Hár bir bógetti jaypap ótetuǵın suw tasqını sıyaqlı, Jaratqan Iye dushpanlarımdı aldımda qıyratıp tasladı», – dedi. Sol sebepli sol jerge Baal-Perasim[*] degen at berildi+. 21Filistler butların sol jerge taslap qashqan edi. Dawıt hám onıń adamları sol butlardı alıp ketti.

22Kóp ótpey, filistler qaytadan kelip, Refaim oypatlıǵına jaylastı. 23Dawıt Jaratqan Iyeden qayta soraǵanda, Jaratqan Iye oǵan bılay dep juwap berdi:

– Olarǵa bul jerden hújim qılma. Olardıń artınan aylanıp bar da, tut aǵashları tárepten hújim qıl. 24Sen tut aǵashlarınıń joqarısınan ayaq sesleri sıyaqlı dawıstı esitiwden-aq, háreketke kiris. Sebebi sol waqıtta Men seniń aldıńda filist ordasın qıyratıw ushın baratırǵan bolaman+.

25Dawıt Jaratqan Iyeniń buyırǵanınday qıldı hám filist ordasın Gebadan Gezerge deyin qıyratıp bardı.

6

Kelisim sandıǵınıń Erusalimge alıp keliniwi

6^1•Dawıt jáne Izraildaǵı pútkil saylandı áskerlerdi topladı. Olar otız mıń adam edi. 2Sońınan Dawıt hám onıń menen birge bolǵan sol adamlardıń hámmesi sandıqtıń ústindegi kerublar[*] arasında taxtta otırǵan Álemniń Jaratqan Iyesiniń atı menen atalǵan Qudaydıń sandıǵın alıp keliw ushın Baale-Yahudaǵa[*] ketti+. 3Olar Qudaydıń sandıǵın tóbeshiktegi Abinadabtıń úyinen alıp, taza bir arbaǵa qoydı. Abinadabtıń ulları Uzza menen Axyo taza arbanı jeteklep júrdi+. 4Olar Qudaydıń sandıǵın alıp ketip baratırǵanda, Axyo sandıqtıń aldında júrdi. 5Sol waqıtta Dawıt hám pútkil Izrail xalqı Jaratqan Iyeniń aldında bar kúshi menen qosıq aytıp, lira[*] hám arfa shertip, dáp qaǵıp, sistranı shıńǵırlatıp, kimbaldı dańǵırlatıp, oyınǵa túsip kiyatırǵan edi.

6Olar Naxon degen adamnıń qırmanına jetip barǵanda, ógizler súrnigip ketti. Sonda Uzza qolın sozıp, Qudaydıń sandıǵın uslap qaldı+. 7Húrmetsizligi ushın Jaratqan Iyeniń Uzzaǵa ǵázebi lawladı hám sol jerde-aq onıń janın aldı. Uzza Qudaydıń sandıǵınıń qasında jan tapsırdı.

8Jaratqan Iyeniń Uzzanı jazalaǵanı ushın, Dawıt qattı ashıwlandı. Sol kúnnen baslap, házirge deyin bul orın Peres-Uzza[*] dep ataladı.

9Dawıt sol kúni Jaratqan Iyeden qorqıp: «Endi qalay Jaratqan Iyeniń sandıǵın ákelip, janıma qoya alaman?» – dedi. 10Sol kúni Dawıt sandıqtı óziniń atı menen atalǵan qalaǵa alıp barıwdıń ornına, gatlı Obed-Edomnıń úyine apardı. 11Jaratqan Iyeniń sandıǵı gatlı Obed-Edomnıń úyinde úsh ay turdı. Jaratqan Iye Obed-Edomdı hám onıń pútkil shańaraǵın jarılqadı+. 12Dawıtqa: «Qudaydıń sandıǵı sebepli, Jaratqan Iye Obed-Edomnıń shańaraǵın hám oǵan tiyisli hámme nárseni jarılqadı», – degen xabar jetti. Sonda Dawıt barıp, Qudaydıń sandıǵın Obed-Edomnıń úyinen Dawıttıń qalasına quwanıshlı túrde alıp keldi. 13Jaratqan Iyeniń sandıǵın kótergenler altı adım atqanda, Dawıt bir buǵa menen bir semirtilgen tananı qurbanlıqqa shaldı. 14Zıǵır efod[*] kiyip alǵan Dawıt Jaratqan Iyeniń aldında bar kúshi menen oyınǵa tústi+. 15Usılayınsha Dawıt hám pútkil Izrail xalqı quwanıshlı dawıslar hám kárnay sesleri astında sandıqtı alıp kiyatırǵan edi. 16Sandıq Dawıttıń qalasına kirip kiyatırǵanda, Shauldıń qızı Mixal terezeden qarap turǵan edi. Ol Jaratqan Iyeniń aldında sekirip oyınǵa túsip kiyatırǵan Dawıt patshanı kórgende, onı óz kewlinde pás kórip ketti+.

17Jaratqan Iyeniń sandıǵı alıp kelinip, Dawıttıń arnawlı túrde qurdırǵan shatırınıń ishindegi óz ornına qoyıldı. Sońınan Dawıt Jaratqan Iyege arnap jandırılatuǵın qurbanlıqlar hám tatıwlıq qurbanlıqların berdi+. 18Jandırılatuǵın hám tatıwlıq qurbanlıqların berip bolǵannan keyin, Dawıt Álemniń Jaratqan Iyesiniń atı menen xalıqqa pátiya berdi+. 19Keyin ol pútkil xalıqqa, Izrail jámiyetindegi hár bir erkek hám hayalǵa bir shórek nan, bir uwıs xurma hám bir uwıs keptirip nıǵızlanǵan kishmishten tarqattı. Bunnan soń, pútkil xalıq úylerine qayttı.

20Dawıt óz xojalıǵına pátiya beriw ushın úyine qaytıp kelgende, Shauldıń qızı Mixal onı qarsı alıwǵa shıqtı hám oǵan:

– Izrail patshası búgin qanday abırayǵa eristi?! Óz qullarınıń shorıları aldında jaramsız adam sıyaqlı jalańashlanıp, ózin kórsetti-ǵo, – dedi.

21Dawıt Mixalǵa bılay dep juwap berdi:

– Meni ákeńniń hám onıń pútkil násiliniń ornına tańlap, Óz xalqı Izrailǵa húkimdar etip qoyǵan Jaratqan Iyeniń aldında oyınǵa tústim. Awa, men Jaratqan Iyeniń aldında oynay beremen+. 22Endi ózimdi bunnan da tómen tutıp, jáne de pásirek sanayman. Biraq sen aytqan sol shorılar meni húrmetke bóleydi.

23Shauldıń qızı Mixal ómiriniń aqırına shekem biyperzent ótti.

7

Qudaydıń Dawıtqa bergen sózi

7^1•Dawıt patsha óz sarayında jasay berdi. Sebebi Jaratqan Iye onı átirapındaǵı barlıq dushpanlarınan qorǵap, tınıshlıq berdi.

2Sol waqıtları patsha payǵambar Natanǵa:

– Qara, men kedr aǵashınan qurılǵan sarayda jasap atırman, al Qudaydıń sandıǵı bolsa, shatırda turıptı, – dedi+.

3Natan patshaǵa:

– Júregińiz neni qálese, sonı isleń. Sebebi Jaratqan Iye siz benen birge, – dep juwap berdi.

4Biraq sol kúni túnde Natanǵa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:

5– Barıp, qulım Dawıtqa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Mákan basıwım ushın, Maǵan arnap úydi sen qurmaqshımısań? 6Izrail xalqın Mısırdan alıp shıqqan kúnimnen baslap búginge deyin, Men úyde jasadım ba, ózi? Shatırda ol jaqtan bul jaqqa kóship júrgen joqpan ba? 7Pútkil izraillılar menen birge kóship júrgen jerlerde xalqımdı basqarıwdı buyırǵan Izrail biyleriniń qaysı birine: Nege Maǵan kedr aǵashınan úy qurıp bermedińiz? – degen edim?»

8Endi qulım Dawıtqa bılay dep ayt: «Álemniń Jaratqan Iyesi bılay deydi: Men seni jaylawda qoy baǵıp júrgen jerińnen alıp, xalqım Izrailǵa húkimdar etip qoydım+. 9Qay jerge barsań da, seniń menen birge bolıp, aldıńdaǵı hámme dushpanlarıńdı joq qıldım. Atıńdı dúnyadaǵı ullı adamlardıń atları sıyaqlı ullı qılaman+. 10Xalqım Izrail ushın orın tayarlap, olardı sol jerge ornalastıraman. Olardıń óz jurtı boladı hám hesh kim tınıshın buzbaydı. Zalımlar olarǵa burınǵıday zorlıq qılmaydı+. 11Xalqım Izrailǵa biyler qoyǵan waqıttan beri zalımlar olardı ezip kelmekte. Al seni pútkil dushpanlarıńnan qutqarıp, ráhátke eristiremen.

Jaratqan Iye jáne bılay dep bildiredi: Men seniń ushın bir shańaraq – patshalar áwladın jarataman. 12Sen ólip, ata-babalarıńa qosılǵanıńda, zúryadıńnan birin taxtqa otırǵızıp, onıń patshalıǵın bekkemleymen+. 13Maǵan atap úydi ol quradı. Men de onıń patshalıq taxtın máńgilik qılıp ornataman+. 14Men oǵan áke bolaman, ol Maǵan ul boladı. Eger ol gúna islese, áke ulın tayaq penen jazalaǵanday, onı basqa milletler arqalı jazalayman+. 15Biraq seniń kóz aldıńda Shauldan Óz miyrimimdi tartıp alǵanım sıyaqlı, onnan Óz miyrimimdi hesh qashan tartıp almayman. 16Seniń urpaǵıń hám patshalıǵıń Meniń aldımda máńgige turadı hám taxtıń máńgi bekkem boladı»+.

17Solay etip, Natan ayan arqalı berilgen bul sózlerdiń hámmesin Dawıtqa aytıp berdi.

Dawıttıń minnetdarshılıq duwası

18•Sońınan Dawıt patsha kelip, Jaratqan Iyeniń aldında otırdı da, bılay dedi:

– Quday Iye! Sen meni bunshelli mártebeli qılǵanday, men kim bolıppan, meniń úy-ishim de ne bolıptı? 19Quday Iye! Seniń názerińde bul da az bolǵanday, qulıńnıń urpaǵınıń keleshegi tuwralı da aytıp berdiń. Quday Iye, Seniń adamzatqa degen qatnasıń usınday ma?! 20Men Saǵan basqa ne ayta alaman? Óytkeni Quday Iye, Sen Óz qulıńdı bileseń. 21Sen Óz sózińe hám júregińe muwapıq bolǵan bul ullı isti islediń hám onı qulıńa bildirdiń. 22Qanday ullısań, Quday Iye! Óz qulaqlarımız benen esitken barlıq xabarımız boyınsha, Saǵan teń keletuǵını joq, Sennen basqa Quday da joq+. 23Dúnyada xalqıń Izrailǵa uqsaǵan birde bir xalıq joq. Olardı Óz xalqıń qılıw ushın, azat qılıwǵa bardıń hám xalqıń ushın da, eliń ushın da ullı hám tań qalarlıq isler islep, Óz dańqıńdı shıǵardıń. Mısırdan Óziń ushın azat qılǵan xalqıńnıń aldınan xalıqlardı hám qudaylardı quwıp jiberdiń+. 24Xalqıń Izraildı máńgige Óz xalqım boladı dep, olardı bekkemlediń hám Óziń, Jaratqan Iye, olardıń Qudayı boldıń. 25Endi, Quday, Jaratqan Iye! Qulıńa hám onıń urpaǵına bergen wádeńde máńgige turıp, sózińdi orınlay gór. 26Adamlar: «Álemniń Jaratqan Iyesi – Izraildıń Qudayı», – dep atıńdı máńgige ullılasın hám qulıń Dawıttıń urpaǵı da Seniń aldıńda bekkem tursın. 27Álemniń Jaratqan Iyesi, Izraildıń Qudayı! Sen qulıńa: «Seniń ushın bir shańaraq – patshalıq jarataman», – dep ayan ettiń. Sonlıqtan qulıń usılay duwa etiwge júrek etti. 28Quday Iye, Sen Qudaysań, Seniń sózleriń haq. Sen qulıńa bul iygilikli wádeni berdiń. 29Endi aldıńda máńgige dawam etiwi ushın, qulıńnıń patshalıǵın jarılqawıńdı sorayman. Sebebi Quday Iye, Sen solay sóz berdiń hám qulıńnıń patshalıǵı Seniń jarılqawıń arqalı máńgige jarılqanatuǵın boladı.

8

Dawıttıń jeńisleri

8^1•Aradan biraz waqıt ótkennen keyin, Dawıt filistlerdi jeńip, olardı boysındırdı hám filistlerdiń qolınan Meteg-Amma qalasın tartıp aldı.

2Sońınan moab xalqın da jeńiliske ushırattı. Olardı jerge qatara jatqızıp, arqan menen ólshedi hám eki ólshemdi óltirip, úshinshi ólshemdi tiri qaldırdı. Solay etip, moablılar Dawıtqa baǵınıshlı bolıp, oǵan salıq tóleytuǵın boldı.

3Soba patshası Rexob ulı Hadadezer Evfrat dáryası boylap óz patshalıǵın qayta tiklemekshi bolıp barǵanda, Dawıt oǵan shabıwıl jasap, jeńip shıqtı+. 4Dawıt onıń bir mıń jeti júz arbalı hám jigirma mıń piyada áskerin qolǵa túsirdi. Ol sawash arbasına jegiletuǵın barlıq atlardıń tirseklerin kesip mayırıp, onnan tek júz attı ǵana alıp qaldı+.

5Dawıt Soba patshası Hadadezerge járdemge kelgen Damaskte jasaytuǵın aramlardan jigirma eki mıń adamdı óltirdi. 6Sońınan ol Damasktegi aramlardıń jerine óziniń saqshılar toparın ornalastırdı. Aramlar da Dawıtqa qul bolıp, salıq tóleytuǵın boldı. Dawıt qay jerge barsa da, Jaratqan Iye onı jeńiske eristirdi.

7Dawıt Hadadezerdiń sárkárdaları alıp júrgen altın qalqanlardı alıp, Erusalimge ákeldi+. 8Jáne de, ol Hadadezerdiń qol astındaǵı Betax hám Berotay qalalarınan kóp muǵdarda qola aldı.

9Xamat patshası Toy Dawıttıń Hadadezerdiń pútkil áskerlerin jeńip shıqqanınan xabar taptı. 10Sonda Toy óz ulı Ioramdı sálem beriw hám Hadadezer ústinen erisken jeńisi menen qutlıqlaw ushın, Dawıt patshaǵa jiberdi. Sebebi Toy Hadadezer menen uzaq waqıttan beri urısıp kiyatırǵan edi. Ioram Dawıtqa gúmis, altın hám qoladan islengen zatlardı sawǵaǵa alıp keldi. 11Dawıt patsha bul sawǵalardı basıp alǵan ellerinen alıp kelgen gúmis hám altınlar menen birge Jaratqan Iyege baǵıshladı+. 12Bular aram, moab, ammon, filist hám amalek xalıqlarınan alıp kelingen, jáne de, Soba patshası Rexob ulı Hadadezerden tartıp alınǵan gúmis hám altınlar edi.

13Dawıt Duz oypatlıǵında edom xalqınan on segiz mıń adamdı óltirip qaytqannan soń, onıń dańqı astı+.

14Dawıt Edom aymaǵınıń hámme jerine óz saqshılar toparın ornalastırdı. Pútkil edom xalqı Dawıtqa baǵınıshlı boldı. Dawıt qayda barsa da, Jaratqan Iye onı jeńiske eristirdi+.

Dawıttıń hámeldarları

15•Dawıt pútkil Izrailda patshalıq etip, xalqına tuwrı hám ádillik penen húkimdarlıq etti+. 16Seruya ulı Ioab sárkárda, Axilud ulı Ehoshafat diywanbegi boldı+. 17Axitub ulı Sadoq penen Abiyatar ulı Aximelex ruwxaniy, Seraya xatker edi+. 18Ehoyada ulı Benaya keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılardıń[*] sárkárdası edi. Al Dawıttıń ulları ruwxaniyler edi+.

9

Dawıttıń Mefiboshetke jaqsılıq islewi

9^1Bir kúni Dawıt: «Shauldıń xojalıǵınan tiri qalǵan bar ma? Men Ionatannıń húrmeti ushın oǵan jaqsılıq qılar edim», – dedi+.

2Shauldıń xojalıǵında Siba degen bir xızmetshi kisi bar edi. Onı Dawıttıń aldına shaqırıp keldi. Patsha onnan:

– Siba degen senbiseń? – dep soradı.

Siba oǵan:

– Awa, Siba degen qulıńız men bolaman, – dep juwap berdi+.

3Patsha oǵan:

– Shauldıń xojalıǵınan aman qalǵan adam bar ma? Men oǵan Quday ushın jaqsılıq qılayın, – dedi.

Siba patshaǵa:

– Ionatannıń eki ayaǵı da mayıp bolıp qalǵan bir ulı bar, – dep juwap berdi+.

4Patsha onnan:

– Ol qay jerde? – dep soradı.

Siba patshaǵa:

– Ol Lo-Debardaǵı Ammiel ulı Maxirdiń úyinde, – dep juwap berdi+.

5Solay etip, Dawıt patsha onı Lo-Debardan, Ammiel ulı Maxirdiń úyinen aldırdı.

6Shauldıń aqlıǵı, Ionatannıń ulı bolǵan Mefiboshet Dawıtqa keldi hám et betinen jıǵılıp, oǵan tájim etti.

Dawıt:

– Mefiboshet! – dedi.

– Lábbáy, qulıńız usı jerde, – dep juwap berdi Mefiboshet+.

7Dawıt oǵan:

– Qorqpa, men ákeń Ionatannıń húrmeti ushın saǵan jaqsılıq qılaman. Atań Shauldıń barlıq jerlerin saǵan qaytarıp beremen. Al sen bárqulla meniń dasturxanımnan awqatlanatuǵın bolasań, – dedi.

8Mefiboshet tájim qılıp:

– Óli iytke uqsaǵan mendey qulıńızǵa jaqsılıq qılatuǵınday, men kim bolıppan? – dedi.

9Sońınan patsha Shauldıń xızmetshisi Sibanı shaqırtıp alıp, oǵan bılay dedi:

– Burın mırzań Shaulǵa hám onıń xojalıǵına tiyisli bolǵan nárseniń hámmesin onıń aqlıǵı Mefiboshetke berdim. 10Endi mırzańnıń aqlıǵı kerekli azıq-awqat penen támiyinleniwi ushın, sen hám seniń ullarıń menen qullarıń onıń ushın jerdi tárbiyalap, ónim alıńlar. Al mırzańnıń aqlıǵı Mefiboshet bolsa, bárqulla meniń dasturxanımnan awqat jeydi.

Sibanıń on bes ulı hám jigirma qulı bar edi+.

11Siba patshaǵa:

– Taqsırım, qulıńız bolǵan men buyırǵanlarıńızdıń hámmesin orınlayman, – dedi.

Mefiboshet patshanıń ullarınıń biri sıyaqlı, patshanıń dasturxanınan awqat jeytuǵın boldı. 12Mefiboshettiń Mixa degen kishkene bir ulı bar edi. Sol waqıttan baslap, Sibanıń úyinde jasaytuǵın hár bir adam Mefiboshetke xızmet etetuǵın boldı+. 13Mefiboshet bárqulla patshanıń dasturxanınan awqat jeytuǵın bolǵanlıqtan, Erusalimde jasadı. Onıń eki ayaǵı da mayıp edi.

10

Dawıttıń ammonlar menen aramlardı jeńiwi

10^1•Aradan bir qansha waqıt ótkennen soń, Ammon patshası ólip, onıń ornına ulı Xanun patsha boldı+. 2Sonda Dawıt: «Ákesiniń maǵan jaqsılıq etkeni sıyaqlı, men de Naxash ulı Xanunǵa jaqsılıq eteyin», – dep oylap, ákesiniń ólimine kewil aytıw ushın, Xanunǵa xızmetshilerin jiberdi.

Dawıttıń xızmetshileri ammonlardıń jerine barǵanda, 3ammon basshıları óz mırzası Xanunǵa:

– Dawıt bul adamlardı ákeńizdiń húrmeti ushın sizge kewil aytıwǵa jibergen dep oylaysız ba? Yaq, Dawıt olardı qalanı kózden ótkerip, bilip alıw hám qıyratıw ushın sizge jibergen, – dedi.

4Solay etip, Xanun Dawıttıń xızmetshilerin tutqınǵa alıp, olardıń saqallarınıń yarımın qırqtırdı, shapanların jambasına keletuǵın etip kestirip, olardı izine qaytarıp jiberdi.

5Dawıt elshileri tuwralı esitkende, olardı kútip alıw ushın adam jiberdi. Óytkeni elshiler qattı xorlanǵan edi. Patsha olarǵa: «Saqalıńız óskenshe, Erixoda qalıńlar, sońınan qaytıp kelesizler», – dedi.

6Ammonlar Dawıttı ózlerine qarsı óshegistirip alǵanın túsindi. Sonda adam jiberip, Beyt-Rexob penen Sobadan jigirma mıń aramlı piyada áskerdi, Maaxa patshası menen onıń mıń adamın hám Tob aymaǵınan on eki mıń adamdı jallap aldı+. 7Dawıt bunı esitkende, Ioabtı hám márt jawıngerlerden ibarat bolǵan pútkil áskerler toparın olarǵa qarsı atlandırdı. 8Ammonlar shıǵıp, qala dárwazası aldında sap tartıp turdı. Al Rexob penen Sobadan kelgen aramlar, Tob penen Maaxadan kelgen adamlar menen birge dalada bólek sap tartıp turdı.

9Ioab dushpan áskerleriniń aldında da, artında da turǵanın kórgende, Izraildıń aǵla áskerlerinen bazıların tańlap alıp, olardı aramlarǵa qarsı sapqa turǵızdı. 10Qalǵan toparlardı inisi Abishaydıń qolına tapsırdı. Abishay olardı ammonlarǵa qarsı sapqa dizdi+. 11Ioab inisine bılay dedi:

– Eger aramlar mennen basım kelse, sen maǵan járdemge keleseń. Al ammonlar sennen basım kelse, men saǵan járdemge baraman. 12Márt bol! Xalqımız ushın hám Qudayımızdıń qalaları ushın mártlershe gúreseyik. Jaratqan Iye neni maqul tapsa, sonı islesin+.

13Ioab áskerleri menen birge aramlarǵa táp bergende, aramlar olardıń aldına túsip qashtı. 14Aramlardıń qashqanın kórgen ammonlar da Abishaydan qashıp, qalaǵa kirip ketti. Bunnan keyin Ioab ammonlar menen urısıwdan waz keship, Erusalimge qaytıp ketti.

15Ózleriniń izraillılardan jeńilgenin kórgen aramlar bir jerge toplandı. 16Soba patshası Hadadezer xabar jiberip, Evfrat dáryasınıń arǵı tárepinde jasaytuǵın aramlardı shaqırttı. Aramlar Hadadezerdiń sárkárdası Shobaxtıń basshılıǵında Xelamǵa keldi+.

17Bul Dawıtqa málim bolǵanda, ol pútkil Izrail ordasın topladı da, Iordan dáryasın kesip ótip, Xelamǵa bardı. Aram áskerleri Dawıtqa qarsı sap tartıp turdı hám onıń menen sawash qıldı. 18Degen menen, aramlar izraillılardıń aldına túsip qashtı. Dawıt olardıń jeti júz sawash arbasınıń arbakeshlerin, qırıq mıń arbalı áskerin óltirip, Hadadezerdiń sárkárdası Shobaxtı jaraqatladı hám ol sawash maydanında jan tapsırdı. 19Hadadezerdiń qol astındaǵı hámme patshalar ózleriniń izraillılardan jeńilgenin kórgende, izraillılar menen tınıshlıq kelisimin dúzip, olarǵa baǵınıshlı boldı. Bunnan keyin, aram xalqı ammon xalqına járdem beriwden qorqıp qaldı.

11

Dawıt hám Bat-Sheba

11^1Kelesi jılı báhárde, patshalar urısqa shıǵatuǵın waqıtta, Dawıt óz áskerbasıların hám pútkil Izrail áskerlerin Ioabtıń basshılıǵında urısqa jiberdi. Olar ammonlardı qırıp taslap, Rabba qalasın qamal qıldı. Biraq Dawıttıń ózi Erusalimde qalǵan edi+.

2Bir kúni keshke qaray Dawıt tóseginen turdı da, saraydıń úshegine shıǵıp, arman-berman júre basladı. Ol sol jerden qarap, shomılıp atırǵan bir hayaldı kórdi. Hayal júdá sulıw edi. 3Dawıt hayaldıń kim ekenin bilip keliw ushın, adam jiberdi.

Sol adam qaytıp kelip, hayaldıń Eliamnıń qızı, xet xalqınan bolǵan Uriyanıń hayalı Bat-Sheba ekenligin ayttı+. 4Dawıt hayaldı alıp keliw ushın xızmetshilerin jiberdi. Hayal Dawıttıń aldına keldi. Dawıt etek kirinen endi tazalanǵan hayal menen jattı. Sońınan hayal úyine qayttı+. 5Hayal hámiledar bolıp qalǵan edi. Sonlıqtan ol Dawıtqa: «Men hámiledarman», – dep xabar jiberdi.

6Sonda Dawıt Ioabqa: «Xet xalqınan bolǵan Uriyanı maǵan jiber», – degen xabar jolladı. Ioab Uriyanı Dawıttıń aldına jiberdi. 7Uriya aldına kelgende, Dawıt onnan Ioab penen áskerlerdiń jaǵdayı hám urıstıń barısı haqqında soradı. 8Sońınan Uriyaǵa:

– Úyińe barıp, dem al, – dedi.

Uriya saraydan shıqqannan soń, patsha onıń izinen sıy jiberdi. 9Degen menen, Uriya úyine qaytpay, patshanıń barlıq xızmetshileri menen birge saray dárwazası aldında uyıqladı. 10Dawıtqa Uriyanıń úyine qaytpaǵanı haqqında xabar jetkende, Dawıt Uriyanı shaqırtıp:

– Sen uzaq waqıt sırtta boldıń-ǵo, nege úyińe qaytpadıń? – dep soradı.

11Uriya Dawıtqa:

– Qudaydıń sandıǵı da, Izrail hám Yahuda áskerleri de ordada qaldı. Sárkárdam Ioab penen siziń adamlarıńız bolsa, qır dalada túnep atır. Solay eken, iship-jep, hayalım menen jatıw ushın, men úyime bara alaman ba? Aldıńızda ant iship aytaman: men hasla bulay islemeymen, – dep juwap berdi.

12Sonda Dawıt Uriyaǵa:

– Búgin de usı jerde qal, erteń seni qaytarıp jiberemen, – dedi.

Uriya sol kúni Erusalimde qaldı. Erteńine 13Dawıt Uriyanı shaqırıp alıp, ishkizip-jegizdi hám onı más qıldı. Biraq keshte Uriya jáne úyine barmay, patshanıń xızmetshileri menen birge uyıqlaw ushın burınǵı jatqan ornına bardı.

14Sonlıqtan kelesi kúni azanda Dawıt Ioabqa bir xat jazıp, onı Uriyanıń qolına berip jiberdi+. 15Ol xatta bılay dep jazǵan edi: «Uriyanıń jaradar bolıp óliwi ushın, onı sawashtıń eń qızǵan jerine qoyıp, bir ózin qaldır».

16Solay etip, Ioab qalanı qorshap alǵanda, dushpanlardıń márt áskerleriniń qay jerde turatuǵının bilgenlikten, Uriyanı sol jerge qoydı. 17Qala xalqı shıǵıp, Ioabtıń áskerleri menen sawashqa tústi. Sawashta Dawıttıń áskerlerinen ayırımları qaza taptı. Qazalanǵanlar arasında xet xalqınan bolǵan Uriya da bar edi.

18Sawashtıń barısı haqqında xabarlaw ushın, Ioab Dawıtqa adam jiberdi. 19Ol xabarshıǵa bılay dep buyırdı:

– Sen sawashtıń barısı haqqında patshaǵa jetkergenińde, 20patsha ǵázeplenip, saǵan: «Olar menen urısıw ushın qalaǵa nege bunshelli jaqınlastıńız? Olardıń qala diywalınan oq atatuǵının bilmeytuǵın ba edińiz? 21Erubbeshettiń[*] ulı Abimelexti qalay óltirgenin bilmeytuǵın ba edińiz? Tebeste bir hayal diywaldan Abimelextiń ústine digirman tasın taslap jiberip, onı óltirgeni esińizde joq pa edi? Solay eken, nege diywalǵa bunshelli jaqın bardıńlar?» – degende, sen oǵan: «Xet xalqınan bolǵan qulıńız Uriya da óldi», – dep aytarsań+.

22Xabarshı jolǵa shıqtı. Ol Dawıtqa barǵanda, Ioabtıń ózine aytqanlarınıń hámmesin oǵan jetkizip bılay dedi:

23– Dushpan bizlerden ústin shıqtı. Olar qaladan shıǵıp, bizler menen qır dalada urıstı. Biraq bizler olardı qala dárwazasına shekem quwıp bardıq. 24Sonda mergenler siziń adamlarıńızǵa qaray diywaldan oq attı. Patshanıń adamlarınıń ayırımları qaza taptı, xet xalqınan bolǵan qulıńız Uriya da qaza taptı.

25Dawıt xabarshıǵa:

– Ioabqa bılay dep ayt: «Bolǵan waqıyaǵa qapa bolma. Sawashta kimniń óletuǵının bilip bolmaydı. Qalaǵa qarsı hújimdi kúsheytip, onı jer menen jeksen qılıńlar». Usı sózlerdi aytıp, oǵan jiger ber, – dedi.

26Uriyanıń hayalı kúyewiniń qaza tapqanın esitip, ol ushın aza tuttı. 27Aza tutıw waqtı tamam bolǵanda, Dawıt hayaldı sarayǵa aldırdı. Hayal Dawıtqa turmısqa shıǵıp, oǵan bir ul tuwıp berdi.

Biraq Dawıttıń bul isi Jaratqan Iyeniń názerinde jaman is boldı.

12

Natannıń Dawıttı áshkaralawı

12^1Jaratqan Iye payǵambar Natandı Dawıtqa jiberdi. Sonda Natan Dawıtqa kelip, bılay dedi:

– Bir qalada eki adam bolıptı. Olardıń birinshisi bay, al ekinshisi kámbaǵal eken+. 2Bay adamnıń júdá kóp mayda hám iri malları bar eken. 3Biraq kámbaǵaldıń satıp alıp, baǵıp atırǵan bir urǵashı qozısınan basqa hesh nársesi joq eken. Qozı kámbaǵaldıń úyinde balaları menen birge ósipti. Onıń nanınan jep, kesesinen suw iship, qoynında uyıqlaptı. Sol adam ushın qozı óz qızınday edi. 4Bir kúni bay adamnıń úyine bir jolawshı kelipti. Kelgen qonaqqa awqat tayarlaw ushın, óziniń qoy hám sıyırlarınan birin soyıwǵa baydıń kózi qıymay, kámbaǵaldıń qozısın alıp, qonaǵına awqat tayarlap beripti.

5Dawıttıń bay adamǵa qattı ǵázebi kelip, Natanǵa bılay dedi:

– Tiri Jaratqan Iye haqı ant ishemen: bunday isti islegen adam ólimge ılayıqlı! 6Tas bawırlıq qılıp, usınday isti islegeni ushın, qozını tórt ese qılıp tólewi tiyis+.

7Sonda Natan Dawıtqa bılay dedi:

– Sol adam sizsiz! Izraildıń Qudayı Jaratqan Iye bılay deydi: «Men seni maylap, Izrailǵa patsha etip qoydım hám Shauldıń qolınan qutqardım+. 8Men saǵan mırzańnıń úyin berdim, hayalların da qoynıńa saldım. Izrail hám Yahuda xalqın da saǵan berdim. Eger bul da az bolsa, bulardan da kóp nárselerdi berer edim. 9Solay eken, nege Meniń názerimde jawız bolǵan islerdi islep, sózimdi pisent etpediń? Xet xalqınan bolǵan Uriyanı qılısh penen óltirip, hayalın ózińe aldıń. Awa, sen onı ammonlardıń qılıshı menen óltirdiń+. 10Bunnan bılay, máńgige seniń xojalıǵıńnan qılısh arımaydı. Sebebi sen Meni pisent etpey, xet xalqınan bolǵan Uriyanıń hayalın ózińe hayallıqqa aldıń». 11Jaratqan Iye jáne bılay deydi: «Saǵan óz xojalıǵıń arqalı jamanlıq keltiremen. Seniń kóz aldıńda hayallarıńdı alıp, jaqınlarıńnıń birine beremen. Ol kúpá-kúndiz hayallarıńnıń qoynına kiredi+. 12Awa, sen bul isti jasırınsha islediń, biraq Men bunı pútkil Izrail xalqınıń kóz aldında kúpá-kúndiz isleymen».

13Dawıt Natanǵa:

– Men Jaratqan Iyege qarsı gúna isledim, – dedi.

Natan oǵan:

– Jaratqan Iye gúnańızdan ótti, siz ólmeysiz+. 14Biraq siz bul isińiz arqalı Jaratqan Iyeniń dushpanlarına Oǵan til tiygiziwge jol qoyıp berdińiz. Sol sebepli siziń tuwılǵan perzentińiz óledi, – dep juwap berdi. 15Sońınan Natan úyine qayttı.

Jaratqan Iye Uriyanıń hayalınıń Dawıttan tuwǵan balasın awır keselge duwshar etti. 16Dawıt Qudayǵa bala ushın jalbarınıp, oraza tuttı. Úyine kelip, jerde jatqan halda túnlerdi ótkerdi+. 17Saray aqsaqalları Dawıttı jerden turǵızıw ushın kelgende, ol turıwdı qálemedi hám olar menen birge awqat ta jemedi. 18Jetinshi kúni bala shetnedi. Xızmetshileri Dawıtqa balanıń shetnegeni haqqında xabarlawǵa qorqtı. Olar: «Bala tiri waqıtta, bizler onıń menen sóylesken edik, biraq ol bizlerge qulaq aspadı. Endi balanıń shetnegenin oǵan qalay aytamız? Ol ózine qanday da bir jaman nárse islep qoyar», – dep sıbırlastı.

19Dawıt xızmetshileriniń óz ara sıbırlasıp atırǵanın kórgende, balanıń shetnegenin túsindi. Ol xızmetshilerinen:

– Bala qaytıs boldı ma? – dep soradı.

Olar Dawıtqa:

– Awa, qaytıs boldı, – dep juwap berdi.

20Sonda Dawıt ornınan turıp, juwındı. Ústine átir jaǵıp, kiyimlerin almastırdı hám Jaratqan Iyeniń Úyine barıp, sıyındı. Sońınan úyine qaytıp kelip, ózine awqat beriliwin buyırdı hám aldına qoyılǵan awqattı jedi. 21Xızmetshileri oǵan:

– Bul isińizdi qalay túsinsek boladı? Bala tiri waqtında oraza tutıp, jıladıńız. Al ol ólgennen keyin, ornıńızdan turıp, awqat jedińiz, – dedi.

22Dawıt olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Awa, bala tiri waqtında oraza tuttım, jıladım. Sebebi: «Kim biledi, Jaratqan Iye maǵan miyrimin túsirip, bala jasap keter», – dep oylaǵan edim+. 23Biraq endi bala óldi. Solay eken, oraza tutıwımnıń ne keregi bar? Onı qaytara alar ma edim? Men onıń janına baraman, biraq ol meniń janıma qaytıp kelmeydi.

Sulaymannıń tuwılıwı

24Dawıt hayalı Bat-Shebanı jubattı hám janına kirip, onıń menen jattı. Bat-Sheba ul tuwdı hám onıń atın Sulayman dep qoydı. Jaratqan Iye balanı súygenlikten,+
25Natan payǵambardı oǵan jiberdi. Natan Jaratqan Iyeniń sózi boyınsha balaǵa Edidiya[*] dep at qoydı.

26•Sol waqıtları ammonlardıń Rabba qalasına qarsı sawash júrgizip atırǵan Ioab patsha sarayı jaylasqan qorǵan qalanı qolǵa kirgizdi+. 27Sońınan Ioab Dawıtqa xabarshılar jiberip bılay dedi: «Men Rabba qalasına hújim qılıp, onıń suw tarmaǵın qolǵa kirgizdim. 28Endi siz qalǵan áskerlerdi baslap keliń de, qalanı qorshap alıp, onı qolǵa kirgiziń. Eger qalanı men basıp alsam, qala meniń atım menen atalıp keter».

29Dawıt pútkil áskerlerin toplap, Rabba qalasına ketti hám qalaǵa hújim jasap, onı qolǵa kirgizdi. 30Dawıt olardıń patshasınıń basındaǵı tajdı aldı. Hasıl taslar menen bezelgen, awırlıǵı bir talant[*] keletuǵın altın taj Dawıttıń basına kiygizildi. Dawıt qaladan kóp muǵdarda olja da alıp qayttı. 31Ol qala xalqın sırtqa shıǵarıp, olardı jarǵı, shókkish hám balta menen jumıs islewge, gerbish tayarlawǵa májbúr etti. Dawıt ammonlardıń qalalarınıń hámmesinde usılay isledi. Sońınan Dawıt pútkil áskerlerin ertip, Erusalimge qayttı.

13

Amnon hám Tamara

13^1Dawıttıń ulı Abshalomnıń Tamara degen bir sulıw qarındası bar edi. Dawıttıń basqa hayalınan bolǵan ulı Amnon Tamaranı súyip qaldı. 2Amnon qarındası Tamara sebepli azap shegip, awırıp qaldı. Sebebi Tamara pák qız bolǵanlıqtan, Amnon ushın qızǵa bir nárse islew múmkinshiligin tabıw qıyın edi. 3Biraq Amnonnıń Ionadab degen jorası bar edi. Ionadab Dawıttıń ájaǵası Shimeanıń ulı bolıp, ol júdá hiyleker edi+. 4Bir kúni Ionadab Amnonnan:

– Háy, patshanıń ulı, nege kúnnen-kúnge azıp baratırsań? Maǵan sebebin aytpaysań ba? – dep soradı.

Amnon oǵan:

– Tuwısqanım Abshalomnıń qarındası Tamaranı súyip qaldım, – dep juwap berdi.

5Ionadab oǵan:

– Tósekke jatıp alıp, ózińdi awırıp atırǵanday etip kórset. Ákeń seni kóriw ushın kelgende, oǵan: «Aǵa, ótinish, qarındasım Tamara kelip, maǵan awqat pisirip bersin. Awqattı kóz aldımda pisirsin, onı kórip, qolınan awqat jeyin», – dep ayt, – dedi.

6Solay etip, Amnon tósekke jatıp alıp, ózin awırıp atırǵanday etip kórsetti. Patsha onı kóriwge kelgende, Amnon patshaǵa:

– Aǵa, ótinish, qarındasım Tamara kelip, kóz aldımda bir-eki taba nan pisirip bersin. Men onıń qolınan nan jeyin, – dedi.

7Sonda Dawıt sarayda jasap atırǵan Tamaraǵa: «Ájaǵań Amnonnıń úyine barıp, oǵan jeytuǵın bir nárse pisirip ber», – dep xabar jiberdi. 8Tamara ájaǵası Amnonnıń úyine ketti. Ol tósekte jatırǵan edi. Tamara qamır iylep, onıń úyinde taba nan pisirdi. 9Sońınan tabanı alıp, nandı Amnonnıń dasturxanına qoyǵanda, ol jegisi kelmedi. Sonda Amnon úydegilerge:

– Qasımnan hámme shıǵıp ketsin, – dep buyırdı. Hámme shıǵıp ketti. 10Bunnan keyin, Amnon Tamaraǵa:

– Awqattı jatatuǵın bólmeme alıp kel, men seniń qolıńnan awqat jeyin, – dedi. Tamara ózi pisirgen nanlardı ájaǵası Amnonnıń jatatuǵın bólmesine apardı. 11Jesin dep, Tamara nandı Amnonǵa jaqınlatqanda, ol Tamaranı uslap alıp:

– Qarındasım, kel, meniń menen jat, – dedi.

12Biraq Tamara oǵan bılay dedi:

– Yaq, ájaǵa, meniń namısıma tiyme. Izrailda bunday is islenbeydi. Bunday aqılsızlıqtı isleme+. 13Usınday shermendelikten keyin, men qalay bas kóterip júre alaman? Al sen Izraildaǵı aqmaq adamlardıń biri bolıp qalasań. Ótinemen, patsha menen sóyles, ol seniń maǵan úyleniwińe qarsı bolmaydı. 14Degen menen, Amnon Tamaraǵa qulaq salǵısı kelmedi. Ol qızdan kúshlirek bolǵanlıqtan, qızdı zorlap, namısına tiydi.

15Sonnan soń, Amnonnıń Tamaranı jek kórgenligi sonshelli, onıń jek kóriwshiligi burın bolǵan muhabbatınan da kúshlirek boldı. Amnon Tamaraǵa:

– Tur, joq bol! – dedi.

16Tamara Amnonǵa:

– Yaq, meni quwıwıń – bul birinshi islegen jamanlıǵıńnan da awırıraq, – dedi. Biraq Amnon oǵan qulaq salǵısı kelmedi. 17Amnon xızmetshi jigitin shaqırıp oǵan:

– Mına birewdi bul jerden quwıp jiber de, artınan qapını jawıp tasla, – dedi. 18Jigit Tamaranı sırtqa shıǵarıp, izinshe qapını jawdı. Tamaranıń ústinde uzın, jeńi de uzın naǵıslı kiyim bar edi. Patshanıń turmısqa shıqpaǵan qızları usılay kiyinetuǵın edi. 19Tamara basına kúl shashıp, ústindegi uzın jeńli kiyimin jırtıp tasladı. Ol qolları menen basın uslap, dad salıp, eńirewi menen ketti.

20Ájaǵası Abshalom qızǵa:

– Seniń menen birge bolǵan ájaǵań Amnon ba edi? Endi sestińdi shıǵarma, qarındasım. Ol seniń ájaǵań-ǵo. Bul waqıyaǵa qapa bolma, – dedi.

Solay etip, Tamara ájaǵası Abshalomnıń úyinde jalǵız hám muńlı jasadı.

21Dawıt patsha bolıp ótkenler haqqında esitip, qattı ǵázeplendi. 22Abshalom Amnonǵa jaqsı da, jaman da sóz aytpadı. Óytkeni ol qarındası Tamaranıń namısına tiygeni ushın, Amnondı jek kórip qalǵan edi.

Abshalomnıń Amnondı óltiriwi

23Eki jıldan keyin, Abshalom patshanıń barlıq ulların óziniń qoyın qırqtırıp atırǵan jerge, Efrayım qalasına jaqın jerdegi Baal-Xasorǵa shaqırdı. 24Abshalom patshaǵa kelip:

– Men qoylarımdı qırqtırıp atırman. Ótinemen, ózińiz de, xızmetshilerińiz de meniń menen birge sol jerge barsańız, – dedi.

25Dawıt patsha oǵan:

– Yaq, ulım, eger bizler hámmemiz barsaq, saǵan júk bolamız, – dedi.

Abshalom qattı jalınsa da, patshanıń barǵısı kelmedi, biraq balasına pátiya berdi.

26Sonda Abshalom patshaǵa:

– Onda ájaǵam Amnonnıń bizler menen birge barıwına ruxsat beriń, – dedi.

Patsha onnan:

– Amnon nege seniń menen barıwı kerek? – dep soradı. 27Biraq Abshalom jalına bergennen keyin, patsha Amnondı hám basqa ullarınıń hámmesin onıń menen birge jiberdi.

28Abshalom xızmetshilerine bılay dep buyırdı:

– Amnonnan kóz úzbeńler! Ol sharap iship, más bolǵan waqıtta, men sizlerge: «Amnondı óltiriń», – dep aytaman. Sonda onı óltirińler. Qorqpańlar! Sizlerge buyrıqtı men berip atırman. Kúshli hám márt bolıńlar!

29Xızmetshiler Abshalomnıń buyrıǵın orınlap, Amnondı óltirdi. Sonda patshanıń basqa ulları ǵashırlarına minip, qashıp ketti.

30Olar jolda kiyatırǵanda, Dawıtqa: «Abshalom patshanıń barlıq ulların óltiripti, olardıń birde birewi tiri qalmaptı», – degen xabar jetip keldi. 31Patsha ornınan turdı da, kiyimlerin jırtıp, ózin jerge tasladı. Onıń janındaǵı barlıq xızmetshileri de kiyimlerin jırttı+.

32Sonda Dawıttıń ájaǵası Shimeanıń ulı Ionadab bılay dedi:

– Taqsır, hámme ullarımnan ayırılıp qaldım dep oylamańız. Tek Amnon óldi. Sebebi ol qarındası Tamaranıń namısına tiygennen beri, Abshalom Amnondı óltiriwdi oylap júrgen edi+. 33Sonlıqtan taqsır, hámme ullarıńız óldi, degen xabardan táshiwishlenbeń. Tek jalǵız Amnon ǵana óldi.

34Sol arada Abshalom qashıp ketti.

Gúzetshi jigit tóbeshiktiń batıs jolınan úlken bir alamannıń kiyatırǵanın kórdi. 35Ionadab patshaǵa:

– Áne, ullarıńız kiyatır. Qulıńızdıń aytqanınday boldı, – dedi. 36Ol aytıp bolar-bolmastan, patshanıń ulları jetip keldi de, dad salıp jılay basladı. Patsha da, xızmetshileri de qattı ókirip jıladı.

37Al Abshalom qashıp, Geshur patshası Ammihud ulı Talmaydıń janına bardı. Dawıt ulı Amnon ushın uzaq waqıt aza tuttı+. 38Geshurǵa qashqan Abshalom ol jerde úsh jıl boldı. 39Patsha Dawıttıń Amnonnıń qazasına qayǵısı basılıp, endi Abshalomdı saǵına basladı.

14

Abshalomnıń Erusalimge qaytıp keliwi

14^1Seruya ulı Ioab patshanıń Abshalomdı saǵınıp júrgenin bildi. 2Ol birewdi jiberip, Teqoada jasaytuǵın aqıllı bir hayaldı aldırdı. Ioab hayalǵa:

– Aza kiyimlerińdi kiyip, ózińdi aza tutıp júrgen adam sıyaqlı kórset. Átir de jaqpay, ózińdi uzaq waqıttan beri ólini azalap júrgen sıyaqlı tut+. 3Keyin patshaǵa barıp, oǵan meniń usı sózlerimdi jetkiz, – dedi de, Ioab hayalǵa nelerdi aytıw kerekligin úyretti.

4Solay etip, teqoalı hayal patshaǵa bardı. Ol patshanıń aldında et betinen jıǵılıp, tájim etip, patshaǵa:

– Taqsır, maǵan járdem beriń, – dedi+.

5Patsha onnan:

– Ne boldı? – dep soradı.

Hayal patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Men bir baxıtsız jesir hayalman. Kúyewim ólip qaldı. 6Shorıńız bolǵan meniń eki ulım bar edi. Olar atızda tóbelesip qalıptı. Olardı ayıratuǵın hesh kim bolmaǵannan soń, birewi birewin urıp, óltirip qoyıptı. 7Endi pútkil tiyre shorıńız bolǵan maǵan qarsı shıǵıp: «Tuwısqanın óltirgen adamdı bizlerdiń qolımızǵa ber. Tuwısqanın óltirgeni ushın onı óltirip, usılayınsha miyrasxordı da joq qılamız», – dep atır. Solay etip, jer betinde kúyewimniń atın hám urpaǵın dawam ettiretuǵın tuyaq qaldırmaw ushın, olar meniń oshaǵımdaǵı qalǵan shoqtı da óshirejaq.

8Patsha hayalǵa:

– Úyińe qayta ber, bul isti seniń paydańa sheship beremen, – dedi.

9Sonda teqoalı hayal patshaǵa:

– Taqsır! Bul waqıyaǵa men hám meniń ákemniń xojalıǵı ayıplı bolsın. Patsha hám onıń taxtı ayıpsız bolsın, – dedi+.

10Patsha hayalǵa:

– Birew saǵan qarsı bir nárse dese, onı maǵan alıp kel. Ol qaytıp saǵan tiymeytuǵın boladı, – dedi.

11Hayal patshaǵa:

– Olay bolsa, ósh alıwshı ámeńgerler isin gújitip, ulımdı óltirip qoymawı ushın, patsha, Qudayıńız Jaratqan Iye haqı ant ishseńiz, – dedi.

Patsha hayalǵa:

– Tiri Jaratqan Iyeniń atı menen aytaman: ulıńnıń bir tal shashı da túspeydi, – dedi+.

12Hayal patshaǵa:

– Taqsır, shorıńız bolǵan maǵan jáne bir sóz aytıwǵa ruxsat berseńiz, – dedi.

– Ayt, – dedi patsha.

13Hayal sózin dawam etip bılay dedi:

– Ne ushın siz Qudaydıń xalqına qarsı bulay islep atırsız? Patsha, siz usı gápińiz arqalı ózińiz ózińizdi ayıplap atırsız. Óytkeni ózińiz quwǵın qılǵan adamdı qaytarmay atırsız. 14Jerge tógilgen suwdı qaytıp jıynaw múmkin bolmaǵanı sıyaqlı, hámmemiz de dúnyadan ótip ketemiz. Biraq Quday jandı nabıt qılıwdı qálemeydi. Ol quwǵın qılınǵan adamnıń Ózinen uzaq ketpewi ushın shara izleydi+. 15Xalıq meni qorqıtqanı sebepli, taqsırıma usılardı aytıp beriw ushın keldim. Men ózimshe: «Patsha menen sóyleseyin, bálkim, ol shorısınıń tilegin orınlar. 16Sózlerime qulaq asıp, meni hám ulımdı óltirmekshi bolıp, Qudaydıń bergen miyrasınan ayırıwdı qálegenlerdiń qolınan qutqarar, 17taqsırımnıń sózi meni tınıshlandırar», – dep oyladım. Sebebi siz, taqsır, jaqsı menen jamandı ayırıwda Qudaydıń perishtesi sıyaqlısız. Sizge Qudayıńız Jaratqan Iye yar bolsın!+

18Patsha hayalǵa:

– Sennen bir nárse sorayın, biraq mennen hesh nárseni jasırma, – dedi.

Hayal patshaǵa:

– Sorań, taqsır, – dep juwap berdi.

19Patsha hayaldan:

– Bul islerdiń hámmesinde Ioabtıń qolı bar ma? – dep soradı.

Hayal patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Taqsır, aldıńızda ant iship aytaman: sizden hesh nárseni jasırıw múmkin emes. Awa, maǵan buyrıq bergen hám shorıńızǵa usı sózlerdiń hámmesin úyretken qulıńız Ioab boladı. 20Jaǵdaydı ózgertiw ushın, qulıńız Ioab bunı oylap tapqan edi. Taqsır, siz Qudaydıń bir perishtesi sıyaqlı dana bolıp, eldegi waqıyalardıń hámmesinen xabardarsız+.

21Sonda patsha Ioabtı shaqırtıp, oǵan:

– Meyli, tilegińdi orınlayman. Barıp, jas jigit Abshalomdı qaytarıp alıp kel, – dedi.

22Ioab et betinen jerge jıǵılıp, patshaǵa tájim etti hám oǵan minnetdarshılıq bildirip:

– Taqsır, búgin mennen kewlińiz tolǵanın bilip turman. Sebebi siz qulıńızdıń tilegin orınladıńız, – dedi.

23Sońınan Ioab Geshurǵa barıp, Abshalomdı Erusalimge alıp keldi+. 24Biraq patsha:

– Abshalom úyine ketsin, meniń aldıma kelmesin, – dep buyrıq berdi. Sonlıqtan Abshalom patshanı kórmey, óz úyine ketti.

25Pútkil Izrailda sın-sımbatı boyınsha Abshalom sıyaqlı maqtawı artqan adam joq edi. Ol basınan ayaǵına shekem minsiz edi. 26Abshalomǵa shashı awırlıq qılatuǵın bolǵanlıqtan, ol hár jılı shashın kestiretuǵın edi. Ol shashın kestirgen waqıtta ólshetetuǵın edi. Onıń shashınıń awırlıǵı patshalıqtaǵı ólshem birligi boyınsha ólshegende, eki júz shekel[*] shıǵatuǵın edi. 27Abshalomnıń úsh ulı hám Tamara degen sulıw bir qızı bar edi+.

28Abshalom Erusalimde eki jıl jasasa da, patshanı kóre almadı. 29Sońınan ol patshaǵa jiberiw ushın Ioabtı shaqırttı. Biraq Ioab Abshalomǵa keliwdi qálemedi. Abshalom ekinshi ret shaqırttı, biraq Ioabtıń jáne kelgisi kelmedi. 30Sonda Abshalom qullarına:

– Minekey, Ioabtıń arpa atızı menikiniń janında tur. Barıp, atızǵa ot beriń, – dedi. Xızmetshiler barıp, Ioabtıń atızına ot berdi.

31Ioab ornınan turdı da, Abshalomnıń úyine barıp:

– Qullarıń ne ushın atızıma ot berdi? – dep soradı.

32Abshalom oǵan bılay dedi:

– Minekey, men seni patshanıń aldına jiberiw ushın, usı jerge keliwińdi aytıp, adam jollaǵan edim. Sen arqalı patshaǵa: «Geshurdan ne ushın keldim? Ol jerde qalǵanım men ushın jaqsıraq bolar edi», – dep aytpaqshı edim. Endi men patshanı kórgim keledi. Eger ayıplı bolsam, meni ózi óltirsin+.

33Sonda Ioab barıp, Abshalomnıń sózlerin patshaǵa jetkizdi. Patsha Abshalomdı shaqırttı. Abshalom patshanıń aldına keldi de, onıń aldında et betinen jerge jıǵılıp, tájim etti. Patsha Abshalomdı súydi.

15

Abshalomnıń Dawıtqa qarsı bas kóteriwi

15^1Bunnan soń, Abshalom ózine bir sawash arbasın, atlar hám aldında juwırıp júretuǵın eliw saqshı tayarladı+. 2Ol azanda erte turıp, qala dárwazasına baratuǵın jol boyında turatuǵın edi. Óz arzın tıńlatıp, húkim shıǵartıw ushın patshaǵa kelgen hár bir adamdı shaqırıp alıp, onnan: «Qaysı qaladansań?» – dep soraytuǵın edi. Sol adam Izraildıń qaysı urıwınan kelgenin aytatuǵın edi+.

3Sonda Abshalom sol adamǵa: «Qara, seniń dawa isiń tuwrı hám ádil. Biraq patshanıń janında seni tıńlaw ushın tayınlanǵan hesh kim joq», – deytuǵın edi. 4Sońınan: «Qánekey, endi meni elge qazı qılıp qoysa, dawa-arzı menen kelgen hár bir adamnıń isin ádalatlıq penen shesher edim», – dep qosıp qoyatuǵın edi+. 5Eger birew Abshalomǵa tájim etiw ushın jaqınlassa, ol sol adamǵa qolın sozatuǵın hám onı qushaqlap, súyetuǵın edi. 6Abshalom patshaǵa arız qılıp kelgen izraillılardıń hár birine usılay qatnas jasaytuǵın edi. Solay etip, ol izraillılardıń kewlin ózine awdırıp aldı.

7Aradan tórt jıl[*] ótkennen soń, Abshalom patshaǵa bılay dedi:

– Meniń Xebronǵa barıp, Jaratqan Iyege bergen wádemdi orınlap keliwime ruxsat berseńiz. 8Sebebi qulıńız bolǵan men Aram úlkesindegi Geshurda jasap atırǵanımda: «Eger Jaratqan Iye meni Erusalimge qaytarsa, onda men Xebronǵa barıp, Oǵan sıyınaman», – dep wáde bergen edim+.

9Patsha oǵan:

– Aman-esen kete ber, – dedi.

Ol ornınan turıp, Xebronǵa ketti. 10Abshalom Izraildıń pútkil urıwlarına jasırın túrde xabarshılar jiberip, olarǵa: «Kárnay dawısın esitiwden-aq: „Abshalom Xebronda patsha boldı“, – dep aytıńlar», – dedi. 11Erusalimnen mirát etilgen eki júz adam bolıp ótken waqıyalardan biyxabar halda, jaqsı niyet penen Abshalomǵa erip ketti. 12Abshalom qurbanlıq shalıp atırıp, Dawıttıń másláhátshisi gilolı Axitofeldi de Gilo qalasınan aldırttı. Usılayınsha qozǵalań kúsheye berdi. Óytkeni Abshalomnıń izine ergenlerdiń sanı kóbeyip atırǵan edi+.

Dawıttıń Erusalimnen qashıwı

13Bir xabarshı Dawıtqa kelip:

– Izraillılardıń kewli Abshalomǵa awıp ketti, – dedi+. 14Sonda Dawıt Erusalimde ózi menen birge bolǵan barlıq xızmetshilerine:

– Turıńlar, qashayıq! Bolmasa, Abshalomnan qashıp qutıla almaysız. Dárhal ketip qalmasaq, Abshalom izimizden tez jetip alıp, bálege duwshar eter, qalanı da qılıshtan ótkerer, – dedi+.

15Patshanıń xızmetshileri:

– Taqsır, siz qanday qararǵa kelseńiz, bizler orınlawǵa tayarmız, – dep juwap berdi.

16Solay etip, patsha pútkil saray xalqın izine ertip, jolǵa shıqtı. Al sarayǵa qarap turıwı ushın, on toqalın sol jerde qaldırdı+. 17Patsha hám onıń izine ergen pútkil xalıq qalanıń eń shetindegi úydiń janına kelip, toqtadı. 18Sol jerden baslap, barlıq xızmetshileri, keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar hám Gattan ózine erip kelgen gatlı altı júz ásker patshanıń aldınan júrip ótti+.

19Patsha gatlı Ittayǵa bılay dedi:

– Nege sen de bizler menen kiyatırsań? Izińe qaytıp, jańa patsha menen qal. Óytkeni sen watanıńnan quwılǵan bir jat elliseń. 20Sen keshe kelgenseń. Búgin qay jerge bararımdı ózim bilmey turıp, seni de sergizdan qılayın ba? Izge qayt, áskerlerińdi de óziń menen alıp qayt. Qudaydıń súyispenshiligi hám sadıqlıǵı saǵan yar bolsın!

21Biraq Ittay patshaǵa:

– Taqsır, tiri Jaratqan Iye haqı aldıńızda ant iship aytaman: ólim ushın bolsa da, ómir ushın bolsa da, siz qay jerde bolsańız, qulıńız bolǵan men de sol jerde bolaman, – dep juwap berdi+.

22Dawıt Ittayǵa:

– Yaqshı, onda aldıǵa ótip, júre ber, – dedi.

Solay etip, gatlı Ittay hám onıń janındaǵı hámme adamlar bala-shaǵaları menen birge jolın dawam etti. 23Xalıq ketip baratırǵanda, átiraptaǵı pútkil el zar-zar jılastı. Patsha Kidron sayınan ótti. Pútkil xalıq shólistanlıqqa qaray jol aldı+.

24Ruwxaniy Sadoq penen Qudaydıń Kelisim sandıǵın kótergen lebiyliler de sol jerde edi. Olar Qudaydıń sandıǵın jerge qoydı. Pútkil xalıq qaladan shıǵıp bolǵansha, ruwxaniy Abiyatar tóbeshikke kóterilip, olardı kútip turdı+.

25Sońınan patsha Sadoqqa bılay dedi:

– Qudaydıń sandıǵın qalaǵa qaytarıp alıp bar. Eger Jaratqan Iyeniń maǵan miyrimi túsken bolsa, Ol meni izime qaytarıp, sandıqtı hám sandıq turatuǵın orındı maǵan kórseter. 26Eger Ol maǵan: «Saǵan kewlim tolmadı», – dese, onda men tayarman. Ol maǵan maqul kórgenin islesin+.

27Patsha sózin dawam etip, ruwxaniy Sadoqqa bılay dedi:

– Jaǵdaydı kórip turǵan joqsań ba? Ulıń Aximaastı hám Abiyatardıń ulı Ionatandı janıńa al da, Abiyatar menen birge aman-esen qalaǵa qayt+. 28Sizlerden anıq bir xabar almaǵanımsha, men Iordan tegisliginde, dáryanıń ótkelinde kútip turaman.

29Solay etip, Sadoq penen Abiyatar Qudaydıń sandıǵın Erusalimge qaytarıp aparıp, sol jerde qaldı. 30Al Dawıt bolsa, jılap-eńirep Záytún tawına kóterile berdi. Ol basın orap alıp, jalańayaq ketip baratır edi. Onıń janındaǵı adamlardıń hámmesi de basların orap alıp, jılap-eńirep tawǵa shıǵıp baratır edi+.

31Sol arada birew Dawıtqa:

– Axitofel de Abshalomnıń tárepin alǵan til biriktiriwshiler arasında eken, – dep xabarladı.

Sonda Dawıt: «Jaratqan Iye, Axitofeldiń keńesin joqqa shıǵara gór!» – dep duwa etti+.

32Dawıt Qudayǵa sıyınatuǵın tawdıń tóbesine jetip barǵanda, Ark tiyresinen bolǵan Xushay kiyimi jırtılǵan, basına topıraq shashılǵan halda onı qarsı aldı+. 33Dawıt oǵan bılay dedi:

– Meniń menen birge ketseń, maǵan júk bolasań+. 34Eger qalaǵa qaytıp barsań, Abshalomǵa: «Taqsır, siziń qulıńız bolmaqshıman. Burın ákeńizge qanday xızmet etken bolsam, sizge de solay xızmet etemen», – dep aytarsań. Usılay sen Axitofeldiń másláhátin meniń ushın bosqa shıǵarasań+. 35Ruwxaniyler Sadoq penen Abiyatar sol jerde seniń menen birge boladı. Patshanıń sarayında esitkenlerińniń hámmesinen olardı xabardar etip tur. 36Sadoqtıń ulı Aximaas penen Abiyatardıń ulı Ionatan da sol jerde. Esitkenlerińniń hámmesin olar arqalı maǵan jetkerip turasań+.

37Solay etip, Dawıttıń dostısı Xushay Erusalimge ketti. Sol waqıtta Abshalom da Erusalimge kirip kiyatırǵan edi+.

16

Dawıt hám Siba

16^1Dawıt tawdıń tóbesinen arman qaray biraz túskende, Mefiboshettiń xızmetshisi Siba qosaqlanǵan eki eshekke eki júz nan, keptirip nıǵızlanǵan kishmishten júz dana, taza pisken miyweden júz dana hám bir mes sharap júklep, Dawıttıń aldınan shıqtı+. 2Patsha Sibadan:

– Bulardı ne ushın alıp keldiń? – dep soradı.

Siba oǵan:

– Eshekler patsha xojalıǵındaǵılardıń miniwi ushın, nan menen taza miyweler xızmetshilerińizdiń jewi ushın, al sharap shólde haldan tayǵanlardıń ishiwi ushın, – dep juwap berdi+.

3Patsha onnan:

– Mırzań Shauldıń aqlıǵı qayaqta? – dep soradı.

Siba oǵan:

– Mefiboshet Erusalimde qaldı. Sebebi ol: «Izrail xalqı búgin atamnıń patshalıǵın maǵan qaytarıp beredi», – dep aytıp atır, – dep juwap berdi+.

4Sonda patsha oǵan:

– Mefiboshettiń hámme nársesi seniki boladı, – dedi.

Siba patshaǵa tájim etip:

– Qullıq, taqsır! Maǵan bárqulla kewlińiz tolǵay! – dedi.

Dawıt hám Shimey

5Dawıt patsha Baxurimge jetip barǵanda, Shauldıń tiyresinen bolǵan Geranıń ulı Shimey ǵarǵanıwı menen onıń aldınan shıqtı. 6Pútkil áskerleri hám márt jawıngerleri Dawıt patshanıń oń hám shep jaǵında turǵanına qaramastan, Shimey Dawıtqa hám onıń xızmetshilerine tas ılaqtırdı. 7Shimey bılay dep ǵarǵandı:

– Joq bol, ket. Háy, qanxor, ońbaǵan adam! 8Sen ornına patsha bolǵan Shauldıń úy-ishinde tógilgen qanlardıń qunın Jaratqan Iye sennen óndirip atır. Ol patshalıqtı ulıń Abshalomǵa berdi. Sen qanxor bolǵanıń ushın, bul bálege jolıqtıń.

9Seruya ulı Abishay patshaǵa:

– Bul óli kópek nege taqsırımdı ǵarǵaydı eken? Ruxsat beriń, basın úzip taslayın, – dedi+.

10Biraq patsha oǵan:

– Seruya ulları, bunıń menen sizlerdiń jumısıńız bolmasın! Jaratqan Iye oǵan: «Dawıttı ǵarǵa», – degeni ushın ǵarǵap atırǵan bolsa, kim onnan: «Nege bulay islep atırsań?» – dep soray aladı? – dedi+.

11Keyin Dawıt Abishayǵa hám xızmetshilerine bılay dedi:

– Óz ulım meni óltirmekshi bolıp turǵanda, mına benyaminli onnan beterin islemey me? Onı tınıshına qoyıńlar, ǵarǵay bersin. Óytkeni bunı oǵan Jaratqan Iye aytqan. 12Bálkim, Jaratqan Iye meniń xorlanıp atırǵanımdı kórip, búgingi ǵarǵıslar ornına jaqsılıq qaytarar.

13Dawıt adamları menen birge jolın dawam etti. Al Shimey Dawıttıń qaptalında, tawdıń janbawırında júrip onı ǵarǵadı, oǵan tas atıp, topıraq shashtı. 14Iordan dáryasındaǵı ótkelge sharshap jetken patsha hám onıń janındaǵı xalıq sol jerde dem aldı.

Xushay menen Axitofeldiń keńesleri

15Sol arada Abshalom hám onıń izraillı pútkil tárepdarları Erusalimge keldi. Axitofel de Abshalom menen birge edi. 16Sonda Dawıttıń dostısı Ark tiyresinen bolǵan Xushay Abshalomnıń janına barıp:

– Jasasın patsha! Jasasın patsha! – dep baqırdı+.

17Abshalom Xushaydan:

– Dostıńa sadıqlıǵıń usı ma? Ne ushın dostıń menen ketpediń? – dep soradı.

18Xushay oǵan bılay dep juwap berdi:

– Yaq, men Jaratqan Iyeniń, mına xalıqtıń hám pútkil izraillılardıń tańlaǵan adamı tárepinde bolıp, onıń janında qalaman. 19Endi men Dawıttıń ulı Abshalomnan basqa kimge xızmet qılaman? Ákeńizge qalay xızmet etken bolsam, sizge de solay xızmet etemen.

20Sonda Abshalom Axitofelge qarap:

– Ne isleyik, bizlerge keńes ber, – dedi.

21Axitofel Abshalomǵa:

– Sarayǵa qarap turıwı ushın, ákeńniń taslap ketken toqalları menen jat. Sonda pútkil Izrail ákeńizdiń sizdi jek kórip qalǵanın biledi hám sizdi qollawshılardıń hámmesi jáne de kúshke minedi+.

22Solay etip, saraydıń úshegine Abshalom ushın bir shatır qurıldı. Ol pútkil izraillılardıń kóz aldında ákesiniń toqalları menen jatıp shıqtı+.

23Sol waqıtları Axitofel bergen keńesler Quday tárepinen berilgen keńesler dep sanalatuǵın edi. Axitofeldiń hár bir keńesi Dawıt ushın da, Abshalom ushın da usınday edi.

17

Xushaydıń Axitofeldiń keńesin buzıwı

17^1Axitofel Abshalomǵa jáne bılay dedi:

– Ruxsat berseńiz, on eki mıń adamdı saylap alıp, búgin túnde ketip, Dawıttıń izine túseyin. 2Házir Dawıt sharshap, haldan tayǵan waqıtta, oǵan hújim etip, kózin qorqıtsam, qasındaǵılar qashıp ketedi. Sonda men Dawıt patshanıń bir ózin óltiremen. 3Sońınan pútkil xalıqtı sizge qaytarıp alıp kelemen. Xalıqtıń sizge qaytıwı siz óltirmekshi bolıp atırǵan adamnıń ólimine baylanıslı. Solay etip, pútkil xalıq zıyan kórmeydi.

4Bul keńes Abshalomǵa da, pútkil Izrail aqsaqallarına da unap qaldı. 5Biraq Abshalom:

– Ark tiyresinen bolǵan Xushaydı da shaqırıń. Ol ne der eken, esiteyik, – dedi+. 6Xushay kelgende, Abshalom oǵan Axitofeldiń qanday keńes bergeni tuwralı aytıp berdi. Sońınan ol Xushaydan:

– Onıń keńesi boyınsha is tutayın ba? Bolmasa, sen keńes ber, – dep soradı.

7Xushay Abshalomǵa bılay juwap berdi:

– Axitofeldiń bul rette bergen keńesi jaqsı emes. 8Ákeńizdiń hám onıń adamlarınıń márt jawıngerler ekenin bilesiz. Olar dalada balalarınan ayırılǵan ayıw sıyaqlı ǵázepli. Bunıń ústine, ákeńiz tájiriybeli jawınger, ol túndi áskerler janında ótkermeydi+. 9Bul waqıtta ol úńgirlerdiń birinde yamasa bir jerde jasırınıp júrgen bolsa kerek. Eger ol áskerlerimizge birinshi bolıp hújim jasasa, ol haqqında esitken hár bir adam: «Abshalomǵa ergenler qırǵınǵa ushıraptı», – dep aytadı. 10Sonda júrekleri arıslannıń júregindey bolǵan mártlerdiń de qorqınıshtan ruwxları túsedi. Sebebi ákeńizdiń batırlıǵın hám onıń qasındaǵılardıń mártligin pútkil Izrail biledi. 11Sonlıqtan sizge aytatuǵın keńesim mınaw: Dannan Beer-Shebaǵa shekemgi, teńiz jaǵasındaǵı qum sıyaqlı san-sanaqsız bolǵan pútkil izraillılardı átirapıńızǵa toplań. Siz ózińiz de sawashqa shıǵıń+. 12Sonda bizler jasırınǵan jerleriniń birinde Dawıtqa hújim qılıp, jer betine túsken shıq kibi ústine bastırıp baramız. Dawıttı da, onıń janındaǵılardıń hesh birin de tiri qaldırmaymız. 13Eger ol bir qalanı panalasa, onda pútkil izraillılar sol qalaǵa arqanlar alıp baradı. Qalanı bir tası qalmaǵansha, oypatlıqqa qaray tartıp qulatıp, joq qılamız.

14Abshalom hám pútkil izraillılar: «Xushaydıń keńesi Axitofeldiń keńesinen jaqsıraq», – dedi. Sebebi Jaratqan Iye Abshalomdı apatqa ushıratıw ushın, Axitofeldiń jaqsı keńesin joqqa shıǵarıwdı sheship qoyǵan edi+.

15Xushay ruwxaniyler Sadoq penen Abiyatarǵa Axitofeldiń Abshalom menen Izrail aqsaqallarına bergen keńesi hám óziniń olarǵa bergen keńesi tuwralı aytıp berdi. 16Sońınan olarǵa:

– Sizler mına xabardı Dawıtqa tez jetkiziń: bul túndi Iordan tegisliginde, dáryanıń ótkelinde ótkizbesin. Tez arǵı tárepke ótsin. Bolmasa, patshanıń ózi de, janındaǵılar da tolıq qırılıp ketedi, – dedi.

17Sol waqıtları qalada kórinbew ushın, Ionatan menen Aximaas qala sırtındaǵı Rogel bulaǵı janında kútip turatuǵın edi. Bir shorı qız barıp, olarǵa bolıp ótkenlerdi xabarlap turatuǵın, al olar esitkenlerin Dawıt patshaǵa jetkizip turatuǵın edi+. 18Biraq bir óspirim olardı kórip qalıp, Abshalomǵa xabarladı. Sonda Ionatan menen Aximaas asıǵıs ol jerden ketip, Baxurimdegi bir adamnıń úyine keldi. Úydiń háwlisinde bir qudıq bar edi. Ionatan menen Aximaas sol qudıqqa jasırındı. 19Sol adamnıń hayalı bir japqısh alıp, qudıqtıń awzın jawıp qoyıp, hesh nárse sezilmewi ushın, onıń ústine masaqlardı jayıp tasladı+. 20Abshalomnıń xızmetshileri úyge, hayaldıń janına kelip, onnan:

– Aximaas penen Ionatan qay jerde? – dep soradı.

Hayal olarǵa:

– Ózektiń arǵı tárepine ótip ketti, – dep juwap berdi.

Abshalomnıń xızmetshileri olardı izlep ketti, biraq taba almay, Erusalimge qayttı.

21Adamlar ketkennen keyin, Aximaas penen Ionatan qudıqtan shıqtı da, bolıp ótken waqıyalardı xabarlaw ushın, Dawıt patshaǵa ketti. Olar Dawıtqa barıp:

– Qáne, házir-aq dáryanı kesip ótińler, – dedi hám Axitofeldiń oǵan qarsı qanday keńes bergenligin aytıp berdi. 22Dawıt sol waqıtta-aq pútkil adamları menen birge Iordan dáryasın kesip ótti. Tań atqanda, Iordan dáryasın kesip ótpegen birde bir adam qalmadı.

23Axitofel ózi bergen keńestiń iske aspaǵanın kórgende, eshegin ertlep, oǵan mindi de, óz qalasına, óz úyine qaytıp ketti. Ol úy-ishine wásiyatnama qaldırǵannan soń, asılıp óldi. Onıń denesi ákesiniń qábirine qoyıldı+.

24Dawıt Maxanayımǵa barǵan waqıtta, Abshalom hám onıń janındaǵı Izrail áskerleri Iordan dáryasın kesip ótip atırǵan edi+. 25Abshalom Ioabtıń ornına Amasanı sárkárda etip tayınladı. Amasa izraillı[*] Itranıń ulı bolıp, anasınıń atı Abigayıl edi. Abigayıl Seruyanıń sińlisi bolıp, olar Naxash degen adamnıń qızları edi. Seruya bolsa, Ioabtıń anası edi+. 26Abshalom hám Izrail áskerleri Gilad jerine orda qurdı.

27Dawıt Maxanayımǵa barǵanda, ammonlardıń Rabba qalasınan bolǵan Naxash ulı Shobiy, lo-debarlı Ammiel ulı Maxir hám Rogelimnen bolǵan giladlı Barzillay+
28Dawıtqa kórpe-tósekler, qırmalar hám ılay ıdıslar alıp keldi. Jáne de, Dawıt hám onıń janındaǵılardıń jewi ushın biyday, arpa, un, tarı, aq lobiya, qızıl lobiya, quwırmash, 29pal, qatıq, qoy jáne de maldıń sútinen alınǵan irimtik alıp keldi. Sebebi olar: «Xalıq shólde ash, haldan tayǵan hám shóllegen bolsa kerek», – dep oylaǵan edi+.

18

Abshalomnıń óltiriliwi

18^1Dawıt óziniń janındaǵı áskerlerin bir jerge toplap, kózden ótkerdi hám olardıń ústinen mıńbasılar menen júzbasılar qoydı. 2Sońınan olardı Seruya ulı Ioabtıń, onıń inisi Abishaydıń hám gatlı Ittaydıń basshılıǵında úsh toparǵa bólip atlandırdı. Patsha áskerlerge:

– Men de sizler menen birge baraman, – dedi+.

3Biraq áskerler:

– Iltimas, siz bizler menen birge barmań. Eger bizlerdiń qashıwımızǵa tuwra kelse de, olar bizlerge dıqqat awdarmaydı, hátte, yarımımız ólip ketsek te, olar bizlerge dıqqat awdarmaydı. Siz bizlerdiń on mıńımızǵa tatıysız. Sonlıqtan siziń bizlerge qalada turıp járdem bergenińiz jaqsıraq, – dep juwap berdi.

4Patsha olarǵa:

– Sizler neni maqul kórseńiz, sonı isleymen, – dedi.

Adamlar júzlik hám mıńlıq toparlarǵa bólinip, qaladan shıǵıp baratırǵanda, patsha dárwaza janında turǵan edi. 5Patsha Ioab, Abishay hám Ittayǵa:

– Meniń húrmetim ushın jigit Abshalomǵa zıyan tiygizbeńler, – dep buyırdı. Hámme áskerler patshanıń áskerbasılarǵa Abshalomǵa baylanıslı bergen buyrıǵın esitti.

6Dawıttıń áskerleri izraillılar menen urısıw ushın urıs maydanına shıqtı. Sawash Efrayım toǵayında boldı. 7Izrail áskerleri Dawıttıń áskerlerinen jeńilip qaldı. Ol jerde úlken qırǵın bolıp, sol kúni jigirma mıń adam óldi. 8Sawash hámme jerge jayıldı. Sol kúni toǵaydaǵı qáwipli jaǵdaylarǵa jolıǵıp ólgenlerdiń sanı qılıshtan ólgenlerdiń sanınan kóbirek edi+.

9Abshalom ańsızda Dawıttıń adamlarına dus kelip qaldı. Ol ǵashırǵa mingen edi. Ǵashır úlken bir terebinf aǵashınıń qalıń shaqaları astınan ótip baratırǵanda, Abshalomnıń bası shaqalar arasına kirip, ilinip qaldı. Ǵashır jolın dawam etip kete berdi, al Abshalom terekke iliniwi menen, salbırap qaldı. 10Sonda bir adam bunı kórip qalıp, Ioabqa:

– Men Abshalomnıń bir terebinf aǵashına ilinip, salbırap qalǵanın kórdim, – dep xabarladı.

11Ioab xabar bergen adamǵa:

– Áneqalas, onı kórgen bolsań, nege jerge qulatıp óltirmediń? Saǵan on shekel gúmis penen bir qayıs sawǵa eter edim, – dedi.

12Biraq sol adam oǵan bılay dep juwap berdi:

– Eger qolıma mıń shekel gúmis sanap uslatqanıńızda da, patshanıń ulına qol kótermegen bolar edim. Sebebi patshanıń sizge, Abishayǵa hám Ittayǵa: «Meniń húrmetim ushın jigitti, Abshalomdı saqlap qalıńlar», – dep buyrıq bergenin esittik. 13Eger men janımdı qáterge qoyıp, Abshalomdı óltirgenimde, bul isim patshaǵa bilinbey qalmas edi. Siz de meni jaqlamaǵan bolar edińiz.

14Sonda Ioab sol adamǵa:

– Bulay etip, seniń menen waqıttı bosqa ótkermeyin, – dep, qolına úsh nayza alıp barıp, terebinf aǵashına ilinip, ele tiri turǵan Abshalomnıń júregine qadadı. 15Sońınan Ioabtıń on nóker jigiti Abshalomdı qorshap alıp, onı óltirdi.

16Sonnan keyin Ioab sawashtı toqtatıw ushın kárnay sherttirgende, áskerler izraillılardı quwıwdı toqtatıp, izine qayttı. 17Ioabtıń áskerleri Abshalomdı túsirip aldı da, toǵaydaǵı bir tereń shuqırǵa tasladı. Shuqırdıń ústine úlken taslardı úydi. Pútkil izraillılar úylerine qaray qashıp ketti+.

18Abshalom tiri waqtında: «Atımdı este qaldıratuǵın birde bir ulım joq», – dep Patsha oypatlıǵına bir estelik ornatıp, oǵan óziniń atın bergen edi. Bul estelik házir de «Abshalomnıń esteligi» dep ataladı+.

Dawıttıń aza tutıwı

19Sadoq ulı Aximaas Ioabqa:

– Ruxsat ber, juwırıp barıp, patshaǵa Jaratqan Iyeniń onı dushpanlarınan qutqarǵanın xabarlayın, – dedi.

20Ioab oǵan:

– Yaq, búgin xabardı sen jetkizbeyseń. Basqa waqıtta xabar jetkizerseń, biraq búgin emes. Óytkeni patshanıń ulı óldi, – dedi.

21Sońınan Ioab bir xabashstanlı adamǵa:

– Sen barıp, kórgenlerińdi patshaǵa jetkiz, – dedi. Xabashstanlı adam Ioabtıń aldında tájim etti de, juwırıp ketti.

22Biraq Sadoq ulı Aximaas jáne:

– Ne bolsa bolsın, ruxsat ber, men de xabashstanlınıń izinen juwırayın, – dedi.

Ioab oǵan:

– Ulım, nege juwırıp barǵıń kelip qaldı? Bul xabar ushın saǵan súyinshi bermeydi-ǵo, – dedi.

23Degen menen, Aximaas:

– Ne bolsa, sol bolsın, juwırıp baraman, – dedi.

Sonda Ioab:

– Meyli, juwırsań juwır, – dedi.

Solay etip, Aximaas tegislik boylap juwırıp, xabashstanlıdan ozıp ketti. 24Sol waqıtta Dawıt qalanıń ishki hám sırtqı dárwazalarınıń arasında otır edi. Gúzetshi diywal janındaǵı dárwazanıń tóbesine shıqtı. Ol átirapqa kóz jiberip, bir adamnıń juwırıp kiyatırǵanın kórdi. 25Gúzetshi baqırıp, bunı patshaǵa xabarladı.

Patsha oǵan:

– Eger tek bir adam kiyatırǵan bolsa, demek, onıń jaqsı xabar alıp kiyatırǵanı, – dedi.

Sol adam kem-kemnen jaqınlasıp kele berdi. 26Gúzetshi basqa bir adamnıń da juwırıp kiyatırǵanın kórip, dárwaza qarawılına:

– Áne, jáne bir adam juwırıp kiyatır, – dep baqırdı.

Sonda patsha:

– Ol da jaqsı xabar alıp kiyatır, – dedi.

27Gúzetshi:

– Birinshisiniń juwırǵanın Sadoq ulı Aximaastıń juwırǵanına uqsatıp turman, – dedi.

Patsha oǵan:

– Aximaas jaqsı adam. Ol jaqsı xabar alıp keledi, – dep juwap berdi+.

28Sol waqıtta Aximaas bálent dawıs penen patshaǵa:

– Tınıshlıq, – dep baqırdı. Sońınan patshanıń aldında et betinen jerge jıǵılıp, tájim etip:

– Taqsırıma qol kótergenlerdi táslim etken Qudayıńız Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın! – dedi.

29Patsha onnan:

– Abshalom jigit aman ba? – dep soradı.

Aximaas patshaǵa:

– Ioab patshanıń xızmetshisi bolǵan xabashstanlı adam menen meni bul jerge jibergen waqtında, úlken bir ala-sapıran bolıp atırǵan edi. Biraq ne bolǵanın bilmeymen, – dep juwap berdi.

30Patsha oǵan:

– Shetke shıǵıp, bul jerde tur, – dedi.

Aximaas shetke shıǵıp turdı. 31Sol waqıtta xabashstanlı adam da jetip kelip:

– Taqsır, xosh xabar! Búgin Jaratqan Iye sizge qarsı bas kótergenlerdiń hámmesiniń qolınan sizdi qutqardı, – dedi.

32Patsha xabashstanlıdan:

– Abshalom jigit aman ba? – dep soradı.

Xabashstanlı patshaǵa:

– Taqsır! Dushpanlarıńızdıń hám jaman niyet penen sizge qarsı bas kótergenlerdiń hámmesiniń aqırı bul jigittiń aqırı sıyaqlı bolsın! – dep juwap berdi+.

33Patsha albırap qaldı. Ol dárwaza ústindegi bólmege shıǵıp, jıladı. Ol shıǵıp baratırıp:

– Wah, ulım Abshalom! Wah, ulım, ulım Abshalom! Ulım, seniń ornıńa men ólsem bolmas pa edi! Wah, ulım, ulım Abshalom! – dep zarlap jılar edi.

19

Ioabtıń Dawıtqa keyip, eskertiwi

19^1Ioabqa: «Dawıt patsha Abshalom ushın jılap, aza tutıp atır», – dep xabarladı.

2Sol kúngi jeńis áskerler ushın azaǵa aylandı. Sebebi olar patshanıń ulı ushın aza tutıp atırǵanın esitken edi. 3Sol kúni áskerler qalaǵa sawashtan qashqan adamlar sıyaqlı uyalıp kirdi. 4Al patsha bolsa, betin basıp, bálent dawıs penen: «Wah, ulım, Abshalom! Abshalom, ulım, ulım!» – dep baqırıp otırǵan edi.

5Ioab patsha otırǵan úyge barıp, oǵan bılay dedi:

– Búgin siziń janıńızdı, ul-qızlarıńızdıń janların, hayallarıńızdıń janların qutqarǵan adamlardıń hámmesin uyatqa qoydıńız. 6Óytkeni siz ózińizdi jek kórgenlerdi jaqsı kórip, ózińizdi jaqsı kórgenlerdi jek kóresiz. Búgin siz áskerbasılardıń hám xızmetshilerdiń ózińiz ushın hesh nársege arzımaytuǵının kórsettińiz. Awa, eger Abshalom tiri qalıp, hámmemiz ólip ketkende, siz ushın jaqsı bolatuǵının men búgin ańlap jettim. 7Endi sırtqa shıǵıp, adamlarıńızdı jigerlendiriń! Jaratqan Iyeniń atı menen ant ishemen: eger shıqpasańız, búgin túnde siziń qasıńızda birde bir adam qalmaydı. Bul jaslıǵıńızdan usı kúnge shekem basıńızǵa túsken apatlardıń ishindegi eń jamanı boladı.

8Sonda patsha qala dárwazasınıń aldına shıǵıp otırdı. Pútkil áskerlerge: «Patsha qala dárwazasınıń aldına kelip otırdı», – degen xabar jetkende, olar da patshanıń janına keldi.

Dawıttıń Erusalimge qaytıwı

Sol waqıtta Abshalomnıń janındaǵı izraillılar úylerine qashıp ketken edi+. 9Izraildıń hámme urıwlarınan bolǵan adamlar bir-biri menen tartısıp bılay desti: «Patsha bizlerdi dushpanlarımızdıń qolınan qutqardı. Bizlerdi filistlerdiń qolınan qutqarǵan da sol edi. Al endi bolsa, ol Abshalom sebepli elden qashıp ketti+. 10Bizlerge basshı bolıwı ushın maylaǵanımız Abshalom bolsa, sawashta óldi. Solay eken, endi nege Dawıt patshanı qaytarıp alıp keliwge asıqpay atırmız?»

11Dawıt patsha ruwxaniyler Sadoq penen Abiyatarǵa bılay dep xabar jiberdi: «Yahuda aqsaqallarına bılay dep aytıńlar: „Pútkil izraillılardıń patshanı óz sarayına qaytaramız dep aytqan sózleri meniń qulaǵıma jetip keldi. Al sizler nege patshanı qaytarıwda sońǵılar bolmaqshısız+? 12Sizler meniń tuwısqanlarımsız – óz súyegim hám óz etimsiz. Nege sizler patshanı óz sarayına qaytarıwda eń sońǵılar bolmaqshısız?“ 13Amasaǵa da bılay dep aytıńlar: „Sen meniń tuwısqanımsań – óz súyegim hám óz etimseń. Eger men seni Ioabtıń ornına máńgige sárkárda etip qoymasam, Quday meni jazalaǵan ústine jazalasın!“»+

14Solay etip, Dawıt pútkil yahudalılardı ózine tolıq awdırıp aldı. Yahudalılar patshaǵa: «Pútkil adamlarıńız benen qaytıp keliń», – dep xabar jiberdi. 15Patsha qaytıp, Iordan dáryasına bardı. Yahuda xalqı patshanı kútip alıp, Iordan dáryasınan ótkiziw ushın Gilgalǵa keldi+. 16Baxurimnen benyaminli Gera ulı Shimey de Dawıt patshanı kútip alıw ushın, yahudalılar menen birge asıǵıs jolǵa shıqtı+. 17Onıń janında Benyamin urıwınan mıń adam bar edi. Shauldıń úyiniń xızmetshisi Siba da on bes ulı hám jigirma qulı menen birge Iordan dáryasına, patshanıń janına jetip keldi+. 18Olar patshanıń úy-ishin dáryadan ótkeriw hám onıń tilegin orınlaw ushın patshanıń janına keldi. Patsha dáryanı kesip ótpekshi bolıp turǵanda, Gera ulı Shimey patshanıń aldına jıǵılıp, 19oǵan bılay dedi:

– Taqsır, meni ayıpker sanamańız. Siz Erusalimnen shıqqan kúnińizde islegen jamanlıǵımdı kewlińizde saqlamay, umıtıp jiberiń+. 20Qulıńız bolǵan men qanday gúna islegenimdi bilemen. Sonlıqtan taqsırımdı qarsı alıw ushın, pútkil Yusuptiń xalqınan birinshi bolıp men keldim.

21Sonda Seruya ulı Abishay:

– Jaratqan Iyeniń maylaǵan adamın ǵarǵaǵanı ushın, Shimey óliwi tiyis, – dedi+.

22Biraq Dawıt oǵan:

– Háy, Seruyanıń ulları, bul sizlerdiń jumısıńız emes. Búgin sizler nege maǵan qarsı shıǵıp atırsız? Izrailda búgin birde bir adam óltirilmeydi! Men ózimniń Izraildıń patshası ekenimdi bilmeymen be?! – dedi+. 23Sońınan ol ant iship, Shimeyge:

– Sen ólmeyseń! – dedi+.

24Shauldıń aqlıǵı Mefiboshet te patshanı kútip alıw ushın shıqqan edi. Ol patsha ketken kúnnen baslap, aman-esen izge qaytqan kúnine shekem ayaqların da, kiyimlerin de juwmaǵan, saqalın da almaǵan edi+. 25Mefiboshet patshanı kútip alıw ushın Erusalimnen kelgende, patsha onnan:

– Mefiboshet, sen nege meniń menen birge ketpediń? – dep soradı.

26Mefiboshet patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Taqsır, qulıńız bolǵan men mayıp bolǵanım sebepli, qulım Sibaǵa: «Eshekti ertle, men oǵan minip, patsha menen birge ketemen», – dedim. Biraq ol meni aldadı. 27Taqsır, siziń aldıńızda ol maǵan jala japtı. Biraq siz, taqsır, Qudaydıń perishtesi sıyaqlısız. Siz neni maqul kórseńiz, sonı isleń+. 28Sebebi taqsırım, siziń aldıńızda ákemniń urpaqlarınıń hámmesi óz ólimin kútip júrgeninde, siz qulıńız bolǵan meni dasturxanıńızdan awqat jeytuǵınlar arasına otırǵızdıńız. Sizden bunnan artıq bir nárse sorawǵa ne haqım bar, o, patsha?!+

29Patsha oǵan:

– Óz isleriń haqqında gápti balalatıwdıń ne hájeti bar? Saǵan aytatuǵınım mınaw: Siba menen ekewińiz jerlerdi bólisip alıń, – dedi.

30Biraq Mefiboshet patshaǵa:

– Taqsırım sarayına aman-saw qaytıp kelgen eken, endi barlıq jerlerdi Siba ala ǵoysın, – dep juwap berdi.

31Giladlı Barzillay da Iordan dáryasın kesip ótiwde patshaǵa joldas bolıp, onı shıǵarıp salıw ushın, Rogelimnen kelgen edi. 32Barzillay oǵada qartayǵan bolıp, seksen jasqa shıqqan edi. Ol júdá bay adam bolǵanlıqtan, patsha Maxanayımda bolǵan waqıtta, patshanı azıq-awqat penen támiyinlep turǵan edi+. 33Patsha Barzillayǵa:

– Meniń menen birge dáryanı kesip ót. Erusalimde men seni azıq-awqat penen támiyinleymen, – dedi.

34Biraq Barzillay patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Siz benen Erusalimge ketetuǵınday, qansha ómirim qaldı deysiz? 35Men házir seksen jastaman. Jaqsı menen jamandı ajırata almasam, ishken-jegenimniń dámin seze almasam, erkek hám hayal qosıqshınıń dawısın esite almasam, taqsır, sizge júk bolıwımnıń ne keregi bar+? 36Qulıńız bolǵan men tek ǵana Iordan dáryasın siz benen birge kesip ótip, sizge az-maz joldas bolmaqshı edim. Patsha, siz nege maǵan bunshelli sıy kórsetip atırsız? 37Maǵan úyime qaytıwǵa ruxsat beriń. Biraq qulıńız Kimham usı jerde, ol siz benen birge arǵı tárepke ótsin. Oǵan neni maqul kórseńiz, sonı isleń+.

38Patsha oǵan:

– Kimham meniń menen birge arǵı tárepke ótedi. Sen oǵan neni maqul kórseń, men sonı isleymen. Mennen ne tileseń de, tilegińdi orınlayman, – dedi.

39Sonnan keyin, patsha hám pútkil xalıq Iordan dáryasınan ótti. Patsha Barzillaydı súyip, oǵan pátiya berdi. Sońınan Barzillay úyine qayttı.

40Patsha Gilgalǵa ketti. Kimham da onıń menen birge ketti. Pútkil Yahuda áskerleri hám Izrail áskerleriniń yarımı patshaǵa joldas boldı. 41Sonda izraillılar patshaǵa barıp:

– Nege tuwısqanlarımız yahudalılar sizdi urlap ketip, sizdi hám xojalıǵıńızdı pútkil adamlarıńız benen Iordan dáryasınıń arǵı tárepine ótkerip qoydı? – dedi.

42Yahudalılar izraillılarǵa:

– Óytkeni patsha bizlerdiń jaqınımız. Nege buǵan qapa bolasızlar? Patshanıń awqatınan bir nárse jedik pe? Ya bolmasa, ózimizge bir nárse aldıq pa? – dedi.

43Izraillılar yahudalılarǵa juwap berip:

– Patshada bizlerdiń on payımız bar. Sonlıqtan Dawıt patshada sizlerden góre kóbirek haqımız bar. Solay eken, nege bizlerdi jerge urasızlar? Patshamızdı qaytıp alıp keliwdi birinshi bolıp bizler aytqan joq pa edik? – dedi.

Degen menen, yahudalılardıń sózleri izraillılardikinen kúshlirek boldı+.

20

Shebanıń qozǵalańı

20^1Sol arada Benyamin urıwınan Bixriydiń ulı Sheba degen jaramas bir adam sol jerde payda boldı. Sheba kárnay shertip:

«Dawıt penen baylanısımız joq,

Ishay ulı Dawıtta qarızımız joq.

Háy, izraillılar, hár birińiz óz úyińizge qaytıńlar!» – dedi+.

2Sonda pútkil izraillılar Dawıttı taslap, Bixriy ulı Shebanıń izine erip ketip qaldı. Al yahudalılar óz patshası tárepinde qalıp, Iordan dáryasınan Erusalimge shekem oǵan joldas boldı.

3Dawıt patsha Erusalimdegi sarayına qaytıp barǵanda, sarayǵa qarap turıwı ushın taslap ketken toqalların baqlaw astında saqlap, olardı támiyinlep turdı. Biraq olar menen jatpadı. Olar ómiriniń aqırına shekem úy qamaǵında saqlanıp, jesir hayallar sıyaqlı jasadı+.

4Dawıt Amasaǵa:

– Úsh kún ishinde yahudalılardı aldıma shaqırıp kel. Óziń de usı jerde bol, – dedi+. 5Amasa yahudalılardı shaqırıp keliw ushın ketti. Biraq ol belgilengen waqıtta qaytıp kelmedi. 6Sonda Dawıt Abishayǵa:

– Endi Bixriy ulı Sheba bizlerge Abshalomnan da úlkenirek jamanlıq isleydi. Ol ózine qorǵanlı qalalardı tawıp alıp, kózimizden ǵayıp bolmawı ushın, sen meniń áskerlerimdi al da, onıń izinen quw, – dedi. 7Solay etip, Ioabtıń adamları, keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar hám pútkil márt jawıngerler Bixriy ulı Shebanı quwıw ushın, Abishaydıń basshılıǵında Erusalimnen shıqtı+. 8Olar Gibondaǵı úlken jartastıń janına jetip barǵanda, Amasa olardıń aldınan shıqtı. Ioab sawash kiyimin kiyip alǵan edi. Ol kiyiminiń sırtınan bir qayıs taǵıp, qayısqa qınında turǵan bir qanjar baylaǵan edi. Ioab aldıǵa júrip baratırıp, qanjardı qınınan shıǵardı.

9Ioab Amasaǵa:

– Qalaysań, tuwısqanım? – dedi de, onı súyiw ushın, oń qolı menen Amasanıń saqalınan usladı. 10Amasa Ioabtıń qolındaǵı qanjardı ańlamadı. Ioab qanjardı Amasanıń qarnına suǵıp jibergende, onıń ishek-qarnı jerge tógildi. Ekinshi ret urıwǵa hájet qalmadı, ol ólgen edi.

Bunnan soń, Ioab hám onıń inisi Abishay Bixriy ulı Shebanı quwıwdı dawam etti+. 11Ioabtıń adamlarınıń biri Amasanıń óliginiń janında turıp, Amasanıń adamlarına:

– Ioabqa sadıq bolıp, Dawıt tárepte bolǵan hár bir adam Ioabqa ersin, – dedi. 12Amasanıń óli denesi qanǵa bılǵanıp, joldıń ortasında jatırǵan edi. Ioabtıń adamı ólige jaqınlasqan hár bir adamnıń sol jerde toqtap qalıp atırǵanın kórgende, Amasanıń óligin súyrep, atızǵa ılaqtırıp jiberdi de, ústine bir kiyimdi tasladı. 13Ólik joldan alıp taslanǵannan soń, hámme Bixriy ulı Shebanı quwıw ushın, Ioabtıń izinen ketti.

14Sol arada Sheba pútkil Izrail urıwlarınıń jerlerinen ótip, Abel-Beyt-Maaxaǵa keldi. Sol aymaqlardıń xalqı da oǵan qosıldı. Hámmesi toplanıp, Shebaǵa erdi+. 15Ioab barlıq adamları menen barıp, Abel-Beyt-Maaxa qalasında bolǵan Shebanı qorshap aldı. Olar qalanıń aldına topıraq úydi hám onıń ústine minip, diywaldı qulata basladı.

16Sol waqıtta aqıllı bir hayal qala ishinen baqırıp:

– Tıńlańlar! Tıńlańlar! Ioabqa aytıńlar, berman kelsin, men onıń menen sóylesejaqpan, – dedi. 17Ioab hayalǵa jaqınlastı. Sonda hayal onnan:

– Ioab degen sizbisiz? – dep soradı.

– Awa, men, – dep juwap berdi Ioab.

Hayal Ioabqa:

– Onda shorıńızdıń gápin esitiń, – dedi.

Ioab oǵan:

– Qulaǵım sende, – dedi.

18Hayal sózin bılay dep dawam etti:

– Burınǵılar: «Abel qalasına barıp, másláhát alıńlar», – deytuǵın hám másele solay sheshiletuǵın edi. 19Bizler Izraildıń tınıshlıǵın qáleytuǵın sadıq adamlarmız. Siz bolsańız, Izraildaǵı anaday qádirli qalalardıń birin wayran qılmaqshısız. Jaratqan Iyeniń iyeligin ne ushın joq qılmaqshısız?

20Ioab hayalǵa juwap berip bılay dedi:

– Hasla, olay emes! Men wayran qılmaqshı da, joq qılmaqshı da emespen. 21Hesh qanday olay emes. Efrayım tawlı úlkesinen bolǵan Bixriy ulı Sheba degen adam Dawıt patshaǵa qarsı bas kóterdi. Eger onıń jalǵız ózin tutıp berseńiz, men qaladan artqa sheginemen.

Sonda hayal Ioabqa:

– Onıń basın sizge diywaldan taslaymız, – dedi.

22Sońınan hayal óziniń dana sózlerin pútkil xalıqqa jetkiziw ushın ketti. Xalıq Bixriy ulı Shebanıń basın kesip, Ioabqa ılaqtırdı. Sonda Ioab kárnay shertti hám onıń adamları qalanı taslap, úylerine ketti. Ioab ta Erusalimge, patshanıń janına qaytıp keldi.

Dawıttıń hámeldarları

23•Ioab pútkil Izrail áskerleriniń sárkárdası edi. Ehoyada ulı Benaya keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılardıń áskerbasısı edi+. 24Adoniram márdikarǵa alınǵanlar ústinen juwapker, Axilud ulı Ehoshafat diywanbegi edi+. 25Shewa xatker, Sadoq hám Abiyatar ruwxaniyler edi+. 26Jáne de, yairli Ira Dawıttıń ruwxaniyi edi.

21

Dawıttıń gibonlılar ushın ósh alıwı

21^1Dawıt patshalıq etken dáwirde úsh jıl qatara asharshılıq boldı. Sonda Dawıt Jaratqan Iyeden keńes soradı hám Jaratqan Iye oǵan:

– Buǵan Shaul hám onıń qanxor úy-ishi sebepshi boldı. Óytkeni Shaul gibonlılardı óltirdi, – dep juwap berdi. 2Patsha gibonlılardı shaqırtıp alıp, olar menen sóylesti. Gibonlılar Izrail xalqınan emes, al amor xalqınan qalǵan xalıq bolıp, izraillılar olardı tiri qaldırıwǵa ant ishken edi. Degen menen, Izrail hám Yahuda xalqı ushın jan kúydirgen Shaul olardı joq qılıwǵa háreket etti+. 3Dawıt gibonlılardan:

– Sizler ushın ne isleyin? Jaratqan Iyeniń xalqına pátiyańızdı beriwińiz ushın, bul gúnanı ne menen juwayın? – dep soradı.

4Gibonlılar Dawıtqa:

– Bizlerge Shauldan hám onıń úy-ishinen gúmis te, altın da kerek emes. Izrailda hesh kimdi de óltiriwdi qálemeymiz, – dedi.

Dawıt jáne:

– Sizler neni qáleseńiz, men sonı orınlayman, – dedi.

5Sonda gibonlılar patshaǵa bılay dep juwap berdi:

– Izraildıń hesh bir jerinde jasamawımız ushın, Shaul bizlerdi qırıp taslamaqshı boldı. 6Sonlıqtan Shauldıń urpaqlarınan jetewin bizlerge ber. Bizler olardı Jaratqan Iyeniń tańlaǵanı bolǵan Shauldıń qalası Gibada, Jaratqan Iyeniń aldında darǵa asamız.

Patsha:

– Men olardı sizlerge beremen, – dedi+.

7Dawıt patsha Shauldıń ulı Ionatan menen Jaratqan Iyeniń aldında ant ishiskeni sebepli, Ionatannıń ulı Mefiboshetke rehim qıldı+. 8Al Ayya qızı Rispanıń Shauldan tuwǵan Armoniy hám Mefiboshet degen eki ulın, Shauldıń qızı Merabtıń mexolalı Barzillay ulı Adrielden tuwǵan bes ulın aldırıp,+
9olardı gibonlılardıń qolına tapsırdı. Gibonlılar olardı tawda, Jaratqan Iyeniń aldında darǵa astı. Olardıń jetewi de bir waqıtta jan berdi. Olar báhárdegi jıyın-terimniń dáslepki kúnlerinde, arpa oraǵınıń baslanǵan waqtında óltirildi+.

10Ayya qızı Rispa aza kiyimin alıp, sol tawdaǵı bir jartastıń ústine jaydı hám jıyın-terimniń dáslepki kúnlerinen baslap, denelerdiń ústine gúzgi jawın jawǵanǵa shekem sol jerde otırdı. Ol denelerdi kúndiz aspandaǵı quslardan, túnde jabayı haywanlardan qorıdı.

11Dawıtqa Shauldıń toqalı Ayya qızı Rispanıń islegen isleri haqqında bildirildi. 12Sonda Dawıt barıp, Shauldıń hám onıń ulı Ionatannıń súyeklerin Yabesh-Gilad xalqınan aldı. Filistler Gilboada Shauldı óltirgen kúni onıń hám onıń ulınıń denelerin Beyt-Shan qalasınıń maydanına asıp qoyǵan edi. Al Yabesh-Gilad xalqı denelerdi jasırın túrde ol jerden alıp qaytqan edi+. 13Dawıt Shauldıń hám onıń ulı Ionatannıń súyeklerin ol jerden alıp keldi. Darǵa asılǵan jeti adamnıń súyekleri de jıynaldı. 14Olardıń hám Shaul menen onıń ulı Ionatannıń súyekleri Benyamin jerindegi Selaǵa, Shauldıń ákesi Kishtiń qábirine qoyıldı. Solay etip, patshanıń barlıq buyrıqları orınlandı. Bunnan keyin, Quday el ushın soralǵan duwalarǵa juwap berdi+.

Filistlerge qarsı urıs

15Filistler menen izraillılar arasında jańadan urıs baslandı. Dawıt adamları menen barıp, filistlerge qarsı urıstı hám ol qattı sharshadı. 16Ushınıń ózi úsh júz shekel qoladan islengen nayza kóterip, taza qılısh asınǵan dáw áwladlarınan[*] bolǵan Ishbiy-Benob Dawıttı óltirmekshi boldı+. 17Biraq Seruya ulı Abishay Dawıtqa járdemge kelip, sol filistti óltirdi. Bunnan keyin, Dawıttıń adamları ant iship, Dawıtqa: «Izraildıń shıraǵı óship qalmawı ushın, endi siziń bizler menen urısqa barıwıńızǵa jol qoymaymız», – dedi+.

18Sońınan Gob qalasında filistler menen jáne urıs baslandı. Bul urısta xushalı Sibbexay dáw áwladlarınan bolǵan Saf degen adamdı óltirdi+.

19Gobta izraillılar menen filistler arasında taǵı bir urıs boldı. Urısta beytlehemli Yaare-Oregimniń ulı Elxanan gatlı Goliyattı óltirdi. Goliyattıń nayzasınıń sabı toqıw úskenesiniń qadasınday edi+.

20Keyinirek Gat qalasında jáne sawash boldı. Ol jerde dáwdey bir adam bar edi. Onıń qolları hám ayaqları altı barmaqlı bolıp, hámmesi bolıp jigirma tórt barmaǵı bar edi. Ol da dáw áwladlarınan edi. 21Usı adam izraillılardı masqaralaǵanda, Dawıttıń ájaǵası Shimeanıń ulı Ionatan onı óltirdi+.

22Dawıt hám onıń adamları tárepinen óltirilgen usı tórt adam da Gattaǵı dáw áwladlarınan edi+.

22

Dawıttıń jeńis jırı

22^1•Jaratqan Iye Dawıttı pútkil dushpanlarınan hám Shauldıń qolınan qutqarǵan kúni Dawıt Jaratqan Iyege arnap, mına jırdı ayttı:

2«Jaratqan Iye – jartasım, qorǵanım hám qutqarıwshım,

3Qudayım meniń qorǵawshı jartasım, Onnan pana tabaman,

Ol qalqanım, qúdiretli qutqarıwshım,

Ol qorǵanım hám panam,

Qutqarıwshım, zulımlıqtan meni Sen qutqarasań+.

4Maqtawǵa ılayıqlı Jaratqan Iyeni shaqıraman,
Qutqarılaman dushpanlarımnan+.
5Ájel tolqınları qorshap alıp,
Nabıt qılıw aǵısları qorqıttı meni+.
6Óliler mákanınıń arqanları bayladı meni,
Ólim duzaqları shıqtı qarsıma+.
7Azap ishinde Jaratqan Iyege jalbarındım,
Qudayımdı shaqırdım.
Ibadatxanasınan Ol dawısımdı esitti,
Qıshqırǵanım qulaǵına jetip bardı+.
8Sol waqıtta jer júzi titirep, shayqaldı,
Aspannıń tiykarı lárzege keldi,
Sebebi Jaratqan Iye ǵázepke mingen edi+.
9Murnınan tútin kóterildi,
Awzınan jalmap jutatuǵın jalın shıǵıp,
Onnan kómir shoǵı jawdı+.
10Kóklerdi jarıp, tómenge tústi,
Qara bult Onıń ayaǵınıń astında+.
11Bir kerubqa minip,
Samaldıń qanatları ústinde ushıp keldi+.
12Túnekke oranıp,
Qara bultlardı Ózine shertek qıldı+.
13Onıń aldındaǵı nurdan,
Kómir shoǵı shashırap turdı.
14Gúrkiredi aspannan Jaratqan Iye,
Dawıs berdi Quday Taala.+
15Oqlar atıp, dushpanlardı pıtırattı,
Shaqmaq shaqtırıp, olardı albırattı+.
16Jaratqan Iyeniń keyisinen,
Murnınan shıqqan kúshli deminen,
Teńizdiń túbi kórindi,
Dúnyanıń tiykarı ashılıp qaldı+.

17Aldı meni Jaratqan Iye qolın sozıp joqarıdan,

Hám shıǵardı tereń suwlardan+.
18Qutqardı meni kúshli dushpanımnan,
Mennen kúshlirek bolǵan,
Meni jek kóretuǵınlardan+.
19Qarsı turdı olar maǵan basıma is túskende,
Biraq tirek boldı maǵan Jaratqan Iye.
20Ol keń jerge shıǵardı meni,
Kewli tolıp, qutqardı meni+.
21Jaratqan Iye haqlıǵım ushın sıy berip,
Pák qollarım ushın esesin qaytardı+.
22Óytkeni júrdim Jaratqan Iyeniń jolı menen,
Jamanlıq islemedim, Qudayımnan uzaqlasıp.
23Kóz aldımda saqladım barlıq qararların,
Onıń qaǵıydalarınan júz burmadım.
24Minsiz boldım Onıń aldında,
Ózimdi saqladım gúna islewden+.
25Esesin qaytardı Jaratqan Iye,
Haqlıǵım hám kóz aldındaǵı pákligim ushın.
26Sen sadıqqa sadıqlıq kórsetip,
Minsizge minsiz bolasań.
27Pák adamǵa pákligińdi kórsetip,
Jalatayǵa jalatayshılıǵına góre is tutasań.
28Ezilgenlerdi qutqarasań,
Menmenlerdi baqlap, kókiregin basasań+.
29Qarańǵılıǵımdı jaqtıǵa aylandıratuǵın,
Shıraǵım Ózińseń, Jaratqan Iye!+
30Seniń menen láshkerlerdi qıyratıp,
Qudayım menen diywallardan asarman.
31Qudaydıń jolı minsiz,
Jaratqan Iyeniń sózi isenimli,

Ol qalqanı Ózinen pana izlegen hár bir adamnıń+.

32Jaratqan Iyeden basqa Quday bar ma?

Qudayımızdan basqa qorǵawshı jartas bar ma+?

33Quday meniń qorǵanım,

Jolımdı minsiz qılatuǵın da Ol.

34Kiyiktiń ayaqlarınday qılar ayaqlarımdı,

Qoyar meni biyikliklerge+.

35Úyretedi qollarımdı urısıwǵa,

Hám qola oq jaydı kerip tartıwǵa+.

36Bereseń maǵan qutqarılıw qalqanıńdı,

Mártebeli qılar járdemiń meni.

37Keń qılarsań basar jolımdı,

Ayaqlarım meniń súrnikpes.

38Dushpanlarımnıń izinen quwıp joq qıldım,

Olardı joq qılmay turıp izge qaytpadım.

39Qırıp, joq ettim, tura almay qaldı,

Ayaqlarım astında sozılıp jattı.

40Sawash ushın meni toltırdıń kúshke,

Maǵan qarsı shıqqanlardı bas iydirdiń aldımda+.

41Dushpanlarımdı mennen qashatuǵın qıldıń,
Men de ózimdi jek kórgenlerdi joq ettim+.
42Jalbarındı olar, biraq qutqarǵan bolmadı,

Jaratqan Iyeni shaqırdı, biraq Ol juwap bermedi+.

43Basqıladım olardı daladaǵı ılay yańlı,
Basqıladım olardı jerdegi ılay yańlı+.
44Qutqardıń xalqımnıń kóterilisinen meni,
Milletlerge basshı qılıw ushın saqladıń meni,

Xızmet eter ózim tanımaytuǵın xalıqlar maǵan+.

45Jat elliler mennen aybınar,

Men tuwralı esitiwden maǵan boysınar+.

46Jat ellilerdiń júzleri quwarıp,

Shıqtı titirep, panalaǵan jerlerinen+.

47Jaratqan Iye tiri! Qorǵawshı jartasıma alǵıslar bolsın!

Qutqarıwshı jartasım, Quday ullılansın!

48Ol boladı dushpanlarımnan ósh alıwıma jol qoyǵan,

Xalıqlardı maǵan boysındırǵan+.

49Alıp shıǵar Ol dushpanlarımnıń arasınan,

Ústin qılar maǵan qarsı shıqqanlardan,

Azat qılar jawızlardıń qolınan+.

50Bunıń ushın Jaratqan Iye!

Táriyipleymen Seni milletler arasında,

Saz shertip alǵıs aytaman arnap atıńa+.

51Jaratqan Iye Óz patshasın ullı jeńislerge eristirer,

Maylaǵan patshası Dawıtqa hám onıń urpaǵına,

Máńgige miyrim-shápáátin kórseter»+.

23

Dawıttıń sońǵı sózleri

23^1Dawıttıń sońǵı sózleri mınalar boldı:

«Ishay ulı Dawıt,
Quday mártebeli qılǵan adam,
Yaqıptıń Qudayınıń maylaǵanı,
Izraildıń súyikli jırshısı bılay deydi:
2Sóyler Jaratqan Iyeniń Ruwxı men arqalı,
Onıń sózi meniń tilimde+.
3Sóyledi Izraildıń Qudayı,
Izraildıń súyengen jartası maǵan bılay dedi:
„Insanlardı ádillik penen
Hám Qudaydan qorqıp basqarǵan adam,+
4Ol bultsız aspandaǵı tań nurına uqsaydı,

Jerden shóp shıǵaratuǵın jawınnan keyingi nurlarǵa uqsaydı“.

5Úy-ishim de Quday menen solay emes pe?

Ol meniń menen máńgi qalatuǵın,

Hár tárepleme qolaylı hám isenimli kelisim dúzdi.

Meniń qutqarılıwımdı da, tileklerimdi de Ol iske asırmay ma+?

6Al nahaqlar qol menen uslap bolmaytuǵın tikenler kibi ılaqtırılar,

7Tikenlerdi joq qılmaqshı bolǵanlar,

Temir ásbap yamasa nayzanıń sabı menen qurallanar.

Tikenler turǵan jerinde jaǵıp jiberiler».

Dawıttıń márt áskerleri

8•Dawıttıń batır jawıngerleriniń atları mınalar: úsh adamnıń ishinde basshı bolǵan taxkemonlı Iosheb-Bashshebet. Ol segiz júz adamǵa nayza menen qarsı shıǵıp, bir hújim etkende hámmesin óltirdi.

9Onnan keyingisi axoxlı Dodonıń ulı Elazar. Ol urısıw ushın toplanǵan filistlerge qarsı shıqqan Dawıttıń janındaǵı úsh batırdıń biri edi. Izraillılar ol waqıtta artqa shegingen edi. 10Biraq Elazar ornında turıp qaldı. Ol qolı talıp, qılıshqa jabısıp qalǵansha, filistlerdi óltirdi. Sol kúni Jaratqan Iye ullı jeńis inam etti. Izraillılar tek ólgenlerdiń zatların oljaǵa alıw ushın ǵana Elazardıń janına bardı.

11Úshinshisi hararlı Age ulı Shamma edi. Filistler Lexiydegi bir qızıl lobiya atızınıń janında toplanǵanda, Izrail áskerleri olardıń aldına túsip qashqan edi. 12Biraq Shamma atızdıń ortasında turıp, sol jerdi qorǵadı hám filistlerdi óltirdi. Sonda Jaratqan Iye ullı jeńis inam etti.

13Jıyın-terim waqtında, otız basshıdan úshewi Dawıtqa qosılıw ushın Adullam úńgirine keldi. Sol waqıtta filistlerdiń bir toparı Refaim oypatlıǵında orda qurǵan edi+. 14Sol waqıtta Dawıt qorǵanda, al filistlerdiń tiykarǵı toparı Beytlehemde edi. 15Dawıt suw ishkisi kelip:

– Qánekey, Beytlehem dárwazasınıń janındaǵı suw saqlaǵıshtan birew maǵan suw ákelip berse edi! – dedi. 16Sonda bul úsh batır filistlerdiń ordasın jarıp ótip, Beytlehem dárwazasınıń janındaǵı suw saqlaǵıshtan suw alıp, Dawıtqa ákelip berdi. Biraq Dawıt onı ishiwden bas tarttı hám suwdı jerge tógip, Jaratqan Iyege usındı+. 17Ol:

– Jaratqan Iye, bunı islewden meni saqlay gór! Janların qáwip astına qoyıp barǵan bul úsh adamnıń qanın isheyin be? – dep, Dawıt suwdı ishpedi.

Bul úsh batır usınday erlik kórsetken edi.

18Ioabtıń inisi, Seruyanıń ulı Abishay sol otız[*] batırdıń basshısı edi. Ol nayzası menen úsh júz adamdı óltirdi. Sol tárizde ol úsh batır sıyaqlı dańqqa eristi+. 19Onıń otız[*] batırdan da dańqı artıp, olardıń basshısı bolǵanı menen, sol úsh batırdıń qatarına kirmeytuǵın edi.

20Ehoyada ulı qabseelli Benaya da márt jawınger bolıp, ol da ullı isler isledi. Ol moablı eki kúshli jawıngerdi, al qar jawǵan kúni bir shuqırǵa túsip, arıslandı óltirdi+. 21Jáne ol dáwdey bir mısırlını da óltirdi. Mısırlınıń qolında nayzası bar edi. Al Benaya oǵan tayaq penen qarsı shıǵıp, onıń qolındaǵı nayzasın tartıp aldı da, onı óziniń nayzası menen óltirdi+. 22Ehoyada ulı Benayanıń islegen isleri mine usılar. Ol da sol úsh batır sıyaqlı dańq tarattı. 23Ol otız batırǵa qaraǵanda ataqlıraq bolsa da, biraq sol úsh batırdıń qatarına kirmedi. Dawıt onı óziniń tán saqshılarına basshı etip qoydı.

24Otız batırdıń qatarında bolǵanlar tómendegiler: Ioabtıń inisi Asahel, beytlehemli Dodonıń ulı Elxanan,+
25xarodlılar Shamma hám Eliqa, 26peletli Xeles, teqoalı Ikkesh ulı Ira, 27anatotlı Abiezer, xushalı Mabunnay, 28axoxlı Salmon, netofalı Maharay, 29netofalı Baananıń ulı Xeleb, Benyamin urıwınan gibalı Ribaydıń ulı Ittay, 30piratonlı Benaya, Gaash sayları aymaǵınan Hidday, 31arabalı Abiy-Albon, barxumlı Azmawet, 32shaalbonlı Elyaxba, Yashenniń ulları: 33hararlı Shammanıń ulı Ionatan, hararlı Sharar ulı Axiam, 34maaxalı Axasbay ulı Elifelet, gilolı Axitofel ulı Eliam,+
35karmelli Xesray, arablı Paaray, 36sobalı Natan ulı Igal, Gad urıwınan Baniy, 37ammon xalqınan Selek, Seruya ulı Ioabtıń nókeri beerotlı Naxaray, 38Iter tiyresinen Ira hám Gareb, 39xet xalqınan Uriya. Hámmesi otız jeti adam edi+.

24

Dawıttıń sanaqtan ótkeriwi

24^1•Jaratqan Iyeniń Izrail xalqına jáne ǵázebi qaynadı hám Dawıttı olarǵa qarsı qoyıp, Izrail hám Yahuda xalqın sanap shıǵıwǵa iytermeledi+. 2Sonda patsha qasındaǵı sárkárdası Ioabqa mına buyrıqtı berip, oǵan:

– Dannan Beer-Shebaǵa shekemgi barlıq urıwlarǵa barıp, xalıqtı sanap shıǵıńlar, men xalıqtıń sanın bileyin, – dedi+.

3Biraq Ioab Dawıtqa:

– Qudayıń Jaratqan Iye Izrail xalqın házirgisinen júz ese qılıp kóbeytsin. Taqsır, siz de bunı kórgeysiz. Biraq, taqsır, nege usılay islewdi qálep qaldıńız? – dedi+.

4Degen menen, Ioabtıń hám áskerbasılardıń sózinen patshanıń sózi ústin keldi. Solay etip, olar patshanıń janınan shıǵıp, Izrail xalqın sanaw ushın ketti.

5Olar Iordan dáryasın kesip ótip, Gad jerindegi oypatlıqtıń ortasındaǵı qalanıń qublasına, Aroerge shatır qurıp, sol jerde toqtadı. Sońınan ol jerden Yazerge,+
6Giladqa, Taxtim-Xodshi jerlerine hám Dan-Yaaanǵa ótip, aylanba jol arqalı Sidonǵa bardı. 7Onnan keyin, Tir qorǵanına hám xiw menen qanan xalıqlarınıń barlıq qalalarına bardı. Aqırında, Yahudanıń qublasındaǵı Beer-Shebaǵa keldi+. 8Olar toǵız ay jigirma kún eldi bastan-ayaq aylanıp shıqqannan keyin, Erusalimge qaytıp keldi. 9Ioab sanaq nátiyjesin Dawıtqa bayan qıldı. Izrailda urısqa jaramlı segiz júz mıń, al Yahudada bolsa, bes júz mıń adam bar eken+.

10•Xalıqtı sanaqtan ótkergennen keyin, Dawıttıń hújdanı qıynaldı hám Jaratqan Iyege: «Bul isti islep, úlken gúnaǵa battım. Jaratqan Iye, jalbarınaman, qulıńnıń ayıbın keshire gór! Men qattı aqmaqlıq qıldım», – dedi+.

11Erteńine azanda Dawıt uyqıdan turmastan aldın, onıń wáliyi bolǵan payǵambar Gadqa Jaratqan Iyeden mınaday sóz tústi:+

12– Barıp, Dawıtqa bılay dep ayt: «Jaratqan Iye bılay deydi: Men saǵan úsh jazanı usınaman. Ózińe solardıń birewin tańla, keyin saǵan sol jazanı beremen».

13Gad Dawıtqa barıp, mınalardı bildirdi:

– Elińizde jeti jıl ashlıq bolsın ba? Yamasa sizdi quwdalaytuǵın dushpanlarıńızdıń aldında úsh ay qashıp júresiz be? Yaki, elińiz úsh kún illetke ushırasın ba? Endi jaqsılap oylap kórip, meni Jibergenge ne dep juwap beretuǵınımdı sheshiń.

14Dawıt Gadqa:

– Maǵan júdá qıyın. Adamnıń qolına túskenshe, Jaratqan Iyeniń qolına túseyin. Sebebi Onıń rehimi kúshli, – dep juwap berdi+.

15Solay etip, Jaratqan Iye azannan baslap belgilengen waqıtqa shekem Izrail xalqına illet jiberdi. Sonda Dannan Beer-Shebaǵa shekemgi xalıqtan jetpis mıń adam óldi+. 16Biraq Qudaydıń perishtesi Erusalimdi joq qılmaqshı bolıp qolın sozǵanda, Jaratqan Iye Ózi jiberip atırǵan qırǵınnan waz keshti hám xalıqtı qırǵan perishtege: «Jeter endi, qolıńdı tart», – dedi. Sol waqıtta Jaratqan Iyeniń perishtesi ebus xalqınan bolǵan Arawnanıń qırman jerinde turǵan edi+. 17Dawıt xalıqtı qırǵan perishteni kórgende, Jaratqan Iyege: «Gúna islep, jawızlıq qılǵan men-ǵo. Al mına qoylardıń ne jazıǵı bar? Ótinemen, jaqsısı, meni hám ákemniń xojalıǵın jazala», – dedi.

Dawıttıń qurbanlıq orın qurıwı

18•Sol kúni payǵambar Gad Dawıtqa kelip, oǵan:

– Ebus xalqınan bolǵan Arawnanıń qırman jerine barıp, sol jerde Jaratqan Iyege arnap, qurbanlıq orın qurıń, – dedi. 19Dawıt Gadtıń sózine Jaratqan Iyeniń buyrıǵı sıyaqlı qulaq asıp, jolǵa shıqtı. 20Arawna patshanıń hám onıń xızmetshileriniń ózine tuwrılap kiyatırǵanın kórdi. Ol Dawıttıń aldına barıp, et betinen jerge jıǵılıp, tájim etti. 21Sońınan ol:

– Taqsır, ne ushın qulıńızdıń janına keldińiz? – dep soradı.

Dawıt oǵan:

– Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurıw ushın, qırman jerin sennen satıp alıwǵa keldim. Xalıqqa kelgen illet toqtaw ushın usılay islemekshimen, – dep juwap berdi+.

22Arawna Dawıtqa:

– Taqsır, neni maqul kórseńiz, sonı alıp, Jaratqan Iyege usınıń. Mine, jandırılatuǵın qurbanlıq ushın ógizler, otın ushın túyek aydaytuǵın taxta hám ógizlerdiń er-turmanları+. 23Taqsır! Men bulardıń hámmesin sizge beremen, – dedi. Sońınan:

– Qudayıńız Jaratqan Iyeniń sizge kewli tolsın! – dep qosıp qoydı.

24Biraq patsha:

– Yaq, bolmaydı! Sennen bul nárselerdi qunın tólep satıp alaman. Sebebi pulı tólenbegen qurbanlıqtı Qudayım Jaratqan Iyege arnap jaqpayman, – dedi.

Solay etip, Dawıt qırman jerin hám ógizlerdi eliw shekel gúmiske satıp aldı. 25Dawıt sol jerge Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurıp, jandırılatuǵın qurbanlıqlardı hám tatıwlıq qurbanlıqların berdi. Jaratqan Iye de el ushın etilgen duwalarǵa juwap berdi hám Izrailǵa kelgen illet toqtadı+.

* 2:8 Ish-Boshet – bul at 1Jln 8:33 ayatta Eshbaal, 1Pat 14:49 ayatta Ishwiy dep aytıladı.

* 2:16 Xelqat-Hassurim – «qılıshlar maydanı» degendi bildiriwi múmkin.

* 4:4 Mefiboshet – bul at 1Jln 8:34; 9:40 ayatlarda «Merib-Baal» dep aytıladı.

* 5:20 Baal-Perasim – «Qıyratıw Mırzası» degendi bildiredi.

* 6:2 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 6:2 Baale-Yahuda – Kiryat-Yarimniń basqa atı, 1Jln 13:6 qarań.

* 6:5 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

* 6:8 Peres-Uzza – «Uzzanıń qıyralıwı» degendi bildiredi.

* 6:14 Efod – ádette ruwxaniyler kiygen kiyim.

* 8:18 Keretler menen peletlerden alınǵan tán saqshılar – shet elden jallap alınǵan tán saqshılar bolıwı múmkin.

* 11:21 Erubbeshet – Erubbaal yaǵnıy Gideonnıń basqa atı. Biy 6:32; 7:1 qarań.

* 12:25 Edidiya – «Jaratqan Iyeniń súyiklisi» degendi bildiredi.

* 12:30 Bir talant – shama menen 34 kg.

* 14:26 Eki júz shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 2Pat 15:7 tórt jıl – Áyyemgi grek hám suriya tilindegi awdarmalardan. Evreyshe qoljazbalarda «qırıq jıl».

* 2Pat 17:25 izraillı – Áyyemgi grekshe awdarmanıń bazı qoljazbalarında hám 1Jln 2:17 «ismayıllı».

* 21:16 Dáw áwladlarınan – yamasa «Refa áwladlarınan».

* 2Pat 23:18 sol otız – Bazı qoljazbalarda «sol úsh».

* 2Pat 23:19 otız – Bazı qoljazbalarda «úsh».

+ 1:1 1Pat 31:4, 1Pat 30:17-20
+ 1:6 1Pat 31:1-4, 1Jln 10:1-6
+ 1:9 Biy 9:54
+ 1:11 2Pat 13:31
+ 1:14 1Pat 24:7
+ 1:20 Mix 1:10, Eshu 13:3, 1Pat 31:9
+ 1:21 1Pat 31:1
+ 1:26 1Pat 18:1, 1Pat 20:17
+ 2:1 Eshu 14:13-15
+ 2:2 1Pat 25:43
+ 2:3 1Pat 27:2-3
+ 2:4 1Pat 16:13, 1Pat 31:11-13
+ 2:8 1Pat 14:50-51, Eshu 13:26
+ 2:11 2Pat 5:5, 3Pat 2:11, 1Jln 3:4
+ 2:13 Erm 41:12

+ 2:18 1Pat 26:6, 2Pat 3:30, 2Pat 3:39, 2Pat 16:9-10, 2Pat 19:22, 2Pat 23:18, 1Jln 2:16

• 3:1 1Jln 3:1-4
+ 3:2 1Pat 25:43
+ 3:3 2Pat 13:37
+ 3:4 3Pat 1:5
+ 3:7 2Pat 21:8, 2Pat 21:10
+ 3:9 1Pat 15:28, 1Pat 16:13, 1Pat 28:17
+ 3:10 Biy 20:1
+ 3:13 1Pat 14:49
+ 3:14 1Pat 18:25
+ 3:15 1Pat 25:44
+ 3:27 2Pat 20:10, 2Pat 2:23
+ 3:29 Leb 14:2, Leb 15:2
+ 3:30 1Pat 26:6, 2Pat 2:18, 2Pat 2:23

+ 3:39 Erm 38:5, 2Pat 2:18, 2Pat 16:9-10, 2Pat 19:22

+ 4:2 Eshu 18:25
+ 4:3 Nxm 11:33
+ 4:4 2Pat 9:3, 2Pat 9:6
+ 4:9 3Pat 1:29
+ 4:10 2Pat 1:1-16
• 5:1 1Jln 11:1-3
+ 5:2 1Pat 18:13, Zab 77:71
+ 5:4 3Pat 2:11, 1Jln 29:27
+ 5:5 2Pat 2:11
• 5:6 1Jln 11:4-9
+ 5:6 Eshu 15:63, Biy 1:8, Biy 1:21

+ 5:9 3Pat 9:15, 3Pat 9:24, 3Pat 11:27, 2Jln 32:5

+ 5:10 Est 9:4
• 5:11 1Jln 14:1-7
+ 5:11 3Pat 5:1
+ 5:14 1Jln 3:5-8
• 5:17 1Jln 14:8-17
+ 5:18 Iysh 17:5, 2Pat 23:13
+ 5:20 Iysh 28:21
+ 5:24 4Pat 7:6

• 6:1 1Jln 13:6-14, 1Jln 15:25-29, 1Jln 16:1-3

+ 6:2 Eshu 15:9, Eshu 15:60, Shıǵ 25:22
+ 6:3 1Pat 7:1
+ 6:6 San 4:15
+ 6:11 1Jln 26:4-5
+ 6:14 Zab 150:4

+ 6:16 1Pat 14:49, 1Pat 18:20-28, 1Pat 19:11-17

+ 6:17 1Jln 15:1
+ 6:18 3Pat 8:14
+ 6:21 1Pat 15:28
• 7:1 1Jln 17:1-15

+ 7:2 2Pat 12:1, 3Pat 1:8, 1Jln 29:29, 2Jln 9:29, 2Jln 29:25, Zab 50:2

+ 7:8 1Pat 16:11-13, Zab 77:70
+ 7:9 1Pat 18:14
+ 7:10 Biy 2:14-16, 1Pat 12:11
+ 7:12 3Pat 2:10
+ 7:13 3Pat 8:19

+ 7:14 Zab 88:27-28, 2Kor 6:18, Evr 1:5, Zab 88:31-33

+ 7:16 Zab 88:5, Zab 88:30, Zab 88:36-37, Zab 131:12, Yuxn 7:42

• 7:18 1Jln 17:16-27
+ 7:22 Shıǵ 15:11
+ 7:23 Nzm 4:7, Nzm 26:19, Nzm 33:29
• 8:1 1Jln 18:1-13
+ 8:3 1Pat 14:47, 3Pat 11:24
+ 8:4 Eshu 11:6
+ 8:7 4Pat 11:10, 2Jln 23:9
+ 8:11 3Pat 7:51
+ 8:13 4Pat 14:7
+ 8:14 Jar 25:23, Jar 27:40, San 24:18
• 8:15 2Pat 20:23-26, 1Jln 18:14-17
+ 8:15 3Pat 10:9
+ 8:16 2Pat 2:13, 1Jln 11:6, 3Pat 4:3
+ 8:17 2Pat 15:24, 2Pat 20:25, 1Jln 24:3
+ 8:18 2Pat 23:20, 3Pat 2:35, 3Pat 4:4
+ 9:1 1Pat 18:3, 1Pat 20:15
+ 9:2 2Pat 16:1-4, 2Pat 19:17
+ 9:3 2Pat 4:4
+ 9:4 2Pat 17:27

+ 9:6 2Pat 16:4, 2Pat 19:24, 1Jln 8:34, 1Jln 9:40

+ 9:10 2Pat 19:17
+ 9:12 1Jln 8:34
• 10:1 1Jln 19
+ 10:1 1Pat 11:1
+ 10:6 Biy 18:28, 2Pat 8:3, Biy 11:3
+ 10:10 1Jln 18:12
+ 10:12 1Pat 3:18
+ 10:16 3Pat 11:23

+ 11:1 3Pat 20:22, 2Jln 36:10, 1Jln 20:1, Nzm 3:11

+ 11:3 2Pat 23:34, 2Pat 23:39, 1Jln 3:5
+ 11:4 Leb 15:19
+ 11:14 3Pat 21:8
+ 11:21 Biy 9:53
+ 12:1 2Pat 7:2, Zab 50:2
+ 12:6 Shıǵ 22:1
+ 12:7 1Pat 16:13
+ 12:9 San 15:31
+ 12:11 2Pat 16:21-22

+ 12:13 Eshu 7:20, 2Pat 24:10, Zab 31:5, Zab 50:6

+ 12:16 2Pat 13:31
+ 12:22 Yuns 3:9
+ 12:24 1Jln 22:9
• 12:26 1Jln 20:1-3
+ 12:26 Nzm 3:11
+ 13:3 1Pat 16:9, 1Jln 2:13, 2Pat 13:3
+ 13:12 Jar 34:7, Leb 18:9
+ 13:31 2Pat 1:11, 2Pat 12:16
+ 13:32 2Pat 13:3
+ 13:37 2Pat 3:3, 1Jln 3:2

+ 14:2 1Jln 2:24, 2Jln 11:6, 2Jln 20:20, Nxm 3:5, Erm 6:1, Amo 1:1

+ 14:4 4Pat 6:26

+ 14:9 1Pat 25:24

+ 14:11 San 35:19, Nzm 19:12, 1Pat 14:45, 3Pat 1:52, Luk 21:18, Elsh 27:34

+ 14:14 1Pat 7:6, 2Pat 23:16
+ 14:17 1Pat 29:9, 2Pat 19:27
+ 14:20 1Pat 29:9, 2Pat 19:27
+ 14:23 2Pat 13:38
+ 14:27 2Pat 13:1
+ 14:32 1Pat 20:8
+ 15:1 3Pat 1:5
+ 15:2 Rut 4:1, 2Pat 18:4, 2Pat 19:8
+ 15:4 Biy 9:29
+ 15:8 Jar 28:20
+ 15:12 Eshu 15:51, 1Jln 27:33, Zab 3:2
+ 15:13 2Pat 12:11
+ 15:14 Zab 3:1
+ 15:16 2Pat 16:21-22, 2Pat 20:3
+ 15:18 1Pat 30:14, 2Pat 8:18
+ 15:21 Rut 1:17
+ 15:23 3Pat 15:13, 4Pat 23:4

+ 15:24 2Pat 8:17, 1Pat 22:20, 2Pat 8:17, 2Pat 20:25

+ 15:26 1Pat 3:18

+ 15:27 3Pat 1:42

+ 15:30 Zxr 14:4, Mrk 1:11, Elsh 1:12, Est 6:7

+ 15:31 2Pat 16:23, 2Pat 17:14
+ 15:32 Eshu 16:2
+ 15:33 2Pat 19:35
+ 15:34 2Pat 17:5-14
+ 15:36 2Pat 17:17
+ 15:37 1Jln 27:33
+ 16:1 2Pat 9:2-13
+ 16:2 2Pat 17:29
+ 16:3 2Pat 9, 2Pat 19:27
+ 16:9 2Pat 2:18
+ 16:10 2Pat 3:39, 2Pat 19:22
+ 16:16 2Pat 15:34, 1Pat 10:24
+ 16:21 2Pat 15:16, 2Pat 20:3
+ 16:22 2Pat 12:11-12
+ 17:5 2Pat 15:32
+ 17:8 Hkm 17:12, Hosh 13:8
+ 17:11 Biy 20:1
+ 17:14 2Pat 15:31, 2Pat 15:34
+ 17:17 2Pat 15:36, Eshu 15:7, Eshu 18:16
+ 17:19 Eshu 2:1-6
+ 17:23 2Pat 15:12, Mat 27:5
+ 17:24 Eshu 13:26
+ 17:25 2Pat 19:13, 2Pat 20:9-10, 1Jln 2:17

+ 17:27 2Pat 12:26, 2Pat 12:29, 2Pat 9:4, 2Pat 19:31-32, 3Pat 2:7, Ezr 2:61, Nxm 7:63

+ 17:29 2Pat 16:2
+ 18:2 2Pat 15:19-22
+ 18:8 Eshu 10:11
+ 18:17 Eshu 7:26, Eshu 8:29
+ 18:18 Jar 14:17, 2Pat 14:27
+ 18:27 3Pat 1:42
+ 18:32 1Pat 25:26, Dan 4:16
+ 19:8 Rut 4:1, 2Pat 15:2, 2Pat 18:4
+ 19:9 2Pat 5:20
+ 19:11 2Pat 15:29
+ 19:13 2Pat 17:25, 2Pat 8:16, Rut 1:17
+ 19:15 Eshu 4:19
+ 19:16 2Pat 16:5
+ 19:17 2Pat 9:2-13, 2Pat 16:1-4
+ 19:19 2Pat 16:5-13
+ 19:21 Shıǵ 22:28, 2Pat 16:9
+ 19:22 2Pat 3:39, 2Pat 16:10
+ 19:23 3Pat 2:8, 3Pat 2:36-46
+ 19:24 2Pat 9

+ 19:27 2Pat 16:3, 1Pat 29:9, 2Pat 14:17, 2Pat 14:20

+ 19:28 2Pat 9:7
+ 19:32 2Pat 17:27-29
+ 19:35 2Pat 15:33
+ 19:37 3Pat 2:7
+ 19:43 Iysh 11:13
+ 20:1 Nzm 13:13, 3Pat 12:16, 2Jln 10:16
+ 20:3 2Pat 15:16, 2Pat 16:21-22
+ 20:4 2Pat 17:25, 2Pat 19:13
+ 20:7 1Pat 30:14, 2Pat 8:18
+ 20:10 2Pat 3:27
+ 20:14 4Pat 15:29
• 20:23 2Pat 8:15-18, 1Jln 18:14-17
+ 20:23 1Pat 30:14
+ 20:24 3Pat 4:6, 3Pat 5:14, 3Pat 12:18
+ 20:25 2Pat 15:24, 2Pat 19:11
+ 21:2 Eshu 9:15
+ 21:6 1Pat 10:26
+ 21:7 1Pat 20:15
+ 21:8 2Pat 3:7, 1Pat 18:19
+ 21:9 Rut 1:22
+ 21:12 1Pat 31
+ 21:14 Eshu 18:28
+ 21:16 Nzm 2:11, Nzm 2:20-21

+ 21:17 3Pat 11:36, 3Pat 15:4, 4Pat 8:19, 2Jln 21:7, Zab 131:17

+ 21:18 1Jln 20:4-8, Nzm 2:11
+ 21:19 1Pat 17:7
+ 21:21 1Pat 16:9, 2Pat 13:3, 1Jln 2:13
+ 21:22 Eshu 11:22
• 22:1 Zab 17

+ 22:3 Zab 30:3-4, Zab 70:3, Zab 90:2, Zab 143:2, Jar 15:1

+ 22:4 1Jln 16:25, Zab 47:2, Zab 95:4, Zab 144:3

+ 22:5 Zab 41:7, Zab 92:4, Yuns 2:4
+ 22:6 Zab 114:3-4
+ 22:7 Zab 119:1, Yuns 2:8
+ 22:8 Biy 5:5, Zab 76:18, Zab 96:4
+ 22:9 Zab 20:9, Iysh 30:33, Ezk 20:48
+ 22:10 Zab 143:5, Iysh 64:1, Nax 1:3
+ 22:11 Zab 103:3
+ 22:12 Shıǵ 20:21, Zab 96:2
+ 22:14 1Pat 2:10, Ayup 37:4, Zab 67:34
+ 22:15 Xab 3:11, Zxr 9:14, 1Pat 7:10
+ 22:16 Shıǵ 15:8, Zab 105:9
+ 22:17 Zab 143:7
+ 22:18 Zab 141:6
+ 22:20 Zab 30:8, Zab 117:5
+ 22:21 1Pat 26:23, Ayup 22:30
+ 22:24 Jar 6:9, Ayup 1:1
+ 22:28 Zab 100:5
+ 22:29 Ayup 29:3, Zab 118:105

+ 22:31 Nzm 32:4, Mat 5:48, Zab 11:7, Hkm 30:5, Jar 15:1

+ 22:32 4Pat 5:15, Iysh 45:5, Dan 2:47
+ 22:34 Nzm 32:13, Iysh 58:14, Xab 3:19
+ 22:35 Zab 143:1
+ 22:40 Zab 43:6
+ 22:41 Shıǵ 23:27
+ 22:42 1Pat 28:6, Ayup 27:9, Hkm 15:29
+ 22:43 Mix 7:10, Zxr 10:5
+ 22:44 Iysh 55:5
+ 22:45 Nzm 33:29
+ 22:46 Mix 7:17
+ 22:48 Zab 46:3
+ 22:49 Zab 139:2
+ 22:50 Rim 15:9
+ 22:51 Zab 143:10, 2Pat 7:16
+ 23:2 Elsh 2:30, 2Pet 1:21

+ 23:3 Nzm 32:4, 2Pat 22:3, 2Jln 19:7, 2Jln 19:9, Hkm 16:12

+ 23:5 2Pat 7:15-16, Zab 88:30
• 23:8 1Jln 11:11-41, 1Jln 27:1-15
+ 23:13 1Pat 22:1, 2Pat 5:18
+ 23:16 1Pat 7:6
+ 23:18 2Pat 2:18
+ 23:20 Eshu 15:21, 2Pat 8:18
+ 23:21 1Pat 17:50
+ 23:24 2Pat 2:18-23
+ 23:34 2Pat 15:12, 2Pat 11:3
+ 23:39 2Pat 11:3-17
• 24:1 1Jln 21:1-6
+ 24:1 San 1:2-4
+ 24:2 Biy 20:1
+ 24:3 Nzm 1:11
+ 24:5 Nzm 2:36, San 21:32
+ 24:7 Eshu 11:3
+ 24:9 Biy 20:17, 1Pat 11:8
• 24:10 1Jln 21:7-17
+ 24:10 1Pat 24:6, 2Pat 12:13, 1Pat 13:13
+ 24:11 1Pat 22:5
+ 24:14 Zab 118:156
+ 24:15 Shıǵ 30:12, Biy 20:1

+ 24:16 4Pat 19:35, 2Jln 32:21, Iysh 37:36, Elsh 12:23, Yuns 3:10

• 24:18 1Jln 21:18-27
+ 24:21 San 16:47-48
+ 24:22 3Pat 19:21
+ 24:25 2Jln 3:1, San 16:48, San 25:8

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: 2 Patshalar

Alǵí sóz

2 Patshalar

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi